سوره کهف — آیه 36

معانی کلمات:

• الساعة: قیامت و روز رستاخیز.
• قائمة: برپا شونده، واقعشونده.
• رُددت: بازگردانده شوم، برگردانده شوم.
• منقلباً: بازگشتگاه، مرجع و سرانجام.

تفسیر آیه:

این آیه ادامه گفتار مرد صاحب باغی است که در آیه قبل، هنگام ورود به باغ خود، با تکبر و غرور به همنشین مؤمنش گفت: «من از تو در مال و فرزند برترم». حال در این آیه، او گام را فراتر نهاده و به انکار معاد و قیامت میپردازد و میگوید: «من گمان نمیکنم که قیامت هرگز برپا شود». او با این سخن، نه تنها به بقای دنیا و جاودانگی باغ خود دل بسته بود، بلکه اساساً وقوع رستاخیز را بعید و محال میشمرد.

سپس در ادامه، با فرضِ محال، میگوید: «و اگر فرضاً به سوی پروردگارم بازگردانده شوم، قطعاً در آنجا بازگشتگاه و سرانجامی بهتر از این باغ خواهم یافت». او گمان میکرد که چون در دنیا از نعمت و ثروت برخوردار است، این نشانه محبوبیت و کرامت او نزد خداست و خداوند در آخرت نیز پاداش بهتری به او خواهد داد. او نمیدانست که مال و ثروت دنیوی نه نشانه مقام والای انسان نزد خداست و نه دلیل بر سعادت اخروی او؛ بلکه خداوند روزی را به هر کس بخواهد میگستراند و تنگ میگرداند و این سنت الهی بر اساس حکمت و آزمایش است، نه بر اساس محبت یا خشم.

فواید و پیامهای آیه:

1. غرور و تکبر به مال و ثروت، انسان را به انکار حقایق میکشاند: این آیه نشان میدهد که دلبستگی به دنیا و فریفته شدن به ظواهر آن، میتواند انسان را چنان کور کند که حتی قیامت و بازگشت به سوی خدا را انکار کند یا آن را دستاویزی برای فخرفروشی بیشتر قرار دهد.
2. مال و فرزند، معیار کرامت و برتری نزد خداوند نیست: انسان نباید گمان کند که نعمتهای دنیوی نشانه محبوبیت او نزد خداست. چه بسیار ثروتمندانی که در آخرت زیانکارند و چه بسیار فقیرانی که نزد خدا عزیزند. کرامت واقعی در ایمان و عمل صالح است، نه در دارایی و فرزندان.
3. انسان باید از عاقبت و سرانجام خود عبرت بگیرد: به جای تکیه بر داشتههای زودگذر دنیوی، باید به فکر بازگشتگاه نهایی خود باشیم و بدانیم که آنچه در پیشگاه خدا برای ما باقی میماند، اعمال و نیتهای ماست، نه اموال و باغهایمان.
4. ایمان به قیامت، انسان را از طغیان و سرکشی باز میدارد: کسی که به روز حساب ایمان داشته باشد، هرگز به نعمتهای دنیوی مغرور نمیشود و میداند که باید پاسخگوی نعمتها باشد؛ اما کسی که معاد را انکار کند، در طغیان و سرکشی غوطهور خواهد شد.