سوره بقرہ — آيت 200

1) ڪلماتن جي معنيٰ:

• قَضَيْتُم: اوھان مڪمل ڪيو، پورو ڪيو.
• مَنَاسِكَكُمْ: اوھان جا عبادت جا ڪم، خاص ڪري حج جا ارڪان ۽ قربانيون.
• فَاذْكُرُوا اللَّهَ: الله کي ياد ڪريو، سندس وڏائي ۽ ثناء بيان ڪريو.
• كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ: جيئن اوھين پنھنجن ابن ڏاڏن جي وڏائي ۽ فخر ياد ڪندا ھئا.
• أَشَدَّ ذِكْرًا: ان کان بہ وڌيڪ الله کي ياد ڪريو.
• خَلَاقٍ: حصو، نصيب، بهرو.

2) تفسير:

جڏھن اوھين حج جا سڀئي ڪم ۽ قربانيون پوريون ڪري وٺو، تہ پوءِ الله کي گھڻو ياد ڪريو ۽ سندس ثناء ۽ وڏائي بيان ڪريو. اڳي عرب ماڻھو حج کان فارغ ٿيڻ بعد پنھنجن ابن ڏاڏن جي فخر ۽ وڏائي جا قصا ڪندا ھئا ۽ انھن جي شان ۾ شعر پڙھندا ھئا. الله تعاليٰ فرمايو تہ اوھين مون کي ان کان بہ وڌيڪ ياد ڪريو، ڇاڪاڻ تہ اوھان تي جيڪي بہ نعمتون آھن، سي سڀ مون کان آھن.

پوءِ الله ٻڌايو تہ ماڻھن جا مقصد ۽ خواهشون مختلف آھن. ڪجهہ ماڻھو اھڙا آھن جيڪي رڳو دنيا جي زندگي کي ئي سڀ ڪجهہ سمجهن ٿا ۽ آخرت تي ايمان نٿا رکن. اھي حج ۾ بہ رڳو دنيا جي شين جي دعا ڪن ٿا، چئن ٿا: اي اسان جا رب! اسان کي دنيا ۾ صحت، مال، اولاد ۽ ٻيھر ڏي. اھڙن ماڻھن لاءِ آخرت ۾ ڪو بہ خير جو حصو ناھي، ڇاڪاڻ تہ انھن آخرت کان منھن موڙي دنيا کي ئي پنھنجو سڀ ڪجهہ بڻائي ڇڏيو آھي.

3) فائدا ۽ سبق:

• الله جو ذڪر ھر حال ۾: حج ۽ عبادت کان فارغ ٿيڻ بعد بہ الله جو ذڪر جاري رکڻ گھرجي، رڳو عبادت جي دوران نہ.
• نعمتن جو اصل مالڪ الله آھي: دنيا جي سڀني نعمتن جو ڏيندڙ الله تعاليٰ آھي، ان ڪري ان جو شڪر ۽ ذڪر انساني فطرت جو حصو ھجڻ گھرجي.
• دنيا ۽ آخرت جو توازن: مسلمان کي گھرجي تہ رڳو دنيا جي لاءِ دعا نہ ڪري، پر آخرت جي ڪاميابي لاءِ بہ دعا ڪري ۽ ان جي تياري ڪري.
• آخرت کان غافل ٿيڻ جو نقصان: جيڪو رڳو دنيا کي ئي مقصد بڻائي ٿو، ان جو آخرت ۾ ڪو حصو نہ ھوندو. اھا ھڪ وڏي عبرت آھي.
• اسلام ۾ دعا جو ادب: اسلام اسان کي سيکاريندو آھي تہ دعا ۾ دنيا ۽ آخرت ٻنھي جي ڀلائي گھرجي، جيئن قرآن ۾ ٻئي جاءِ تي فرمايو ويو آھي: ”رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً“ (اي اسان جا رب! اسان کي دنيا ۾ بہ ڀلائي ڏي ۽ آخرت ۾ بہ ڀلائي ڏي).
• الله جي ياد ۾ ئي سڪون آھي: دنيا جي مشغولين ۽ فخر ۾ نہ وجھو، پر الله جي ذڪر ۾ پنھنجو وقت گذاريو، ڇاڪاڻ تہ الله جي ياد ئي دلين کي سڪون ڏيندي آھي.