Furqon surasi — Oyat 43

Kalimalarning ma'nolari:

• Ara'ayta – ko'rdingmi? (hayrat va taajjub bilan qarash ma'nosida)
• Itohahu – uni ilohi (xudosi) qilib oldi
• Havohu – uning nafsiy xohish-istagi
• Vakilan – uning ustidan nazorat qiluvchi, himoya qiluvchi, ishini boshqaruvchi

Tafsir:

Ey Muhammad! Hayrat va taajjub bilan qarangki, o'sha inson o'z nafsiy xohish-istagini iloh qilib olgan. Ya'ni, u o'z havoyi nafsiyatini xudo o'rniga qo'yib, unga bo'ysunadi va uning amriga itoat etadi. Uning oldida hech qanday haqiqat, vijdon va aql hukmi turmaydi – faqat o'zining istagi nima desa, shuni qiladi. Bunday kishi o'z nafsiyatini xudo qilib olgan bo'lib, u buni hatto Allohga ibodat qilishdan ustun qo'yadi.

Bu holat shunchalik og'irki, ey Payg'ambar, sen uning ustidan vakil emassan. Ya'ni, sen uning iymonga qaytishini kafolatlovchi, uni kufrdan saqlovchi va nafsiy xohishlariga ergashishdan to'xtatuvchi emassan. Sening vazifang faqat yetkazishdir, hidoyat berish esa Allohning qo'lidadir. Bu ishda seni xafa qiladigan narsa yo'q, chunki sen faqat tabligh qiluvchisan.

Ba'zi mufassirlar aytadilarki, bu oyatda o'sha davrdagi mushriklarning ahvoli tasvirlangan: ularning ba'zilari bir toshni iloh qilib, agar undan chiroyliroq toshni ko'rsa, avvalgisini tashlab, yangisiga sajda qilardi. Bu ularning havoyi nafslariga ergashishlarining yaqqol misolidir.

Foydalar:

1. Inson o'z nafsiy xohishlarini iloh qilib olishi – eng katta xatolardan biridir. Chunki nafs insonni doimo yomonlikka buyuradi, agar unga to'liq bo'ysunilsa, inson haqiqatdan uzoqlashadi.
2. Payg'ambar alayhissalomning vazifasi yetkazishdir, hidoyat berish esa yolg'iz Allohning iznidadir. Bu bizga da'vat ishida sabr va bardoshli bo'lishni o'rgatadi – natija Allohdan keladi.
3. Islomda aql va vijdon hurmat qilinadi – inson o'z nafsiy istaklarini emas, balki aql va vahiy asosida yashashi kerak. Bu insonni hayvoniy darajadan yuqoriga ko'taradi.
4. Bu oyat musulmonlarga o'z nafslarini tarbiya qilish, havoyi nafslariga qarshi kurashish va Allohning amrlarini birinchi o'ringa qo'yish zarurligini uqtiradi.