Ğaşiyə surəsi — Ayə 17

1) Bəzi sözlərin izahı:

• أَفَلَا: "Məgər... deyil?" mənasında olub, təəccüb və təfəkkürə dəvət bildirir.
• يَنظُرُونَ: Baxmırlar? Düşünmürlər? Nəzər salmırlar? Burada sözün əsl mənasında "gözlə baxmaq" deyil, "dərindən düşünmək, ibrət götürmək" mənasındadır.
• الْإِبِلِ: Dəvələr. Bu heyvan xüsusi olaraq seçilmişdir, çünki ərəblərin həyatında ən çox tanıdıqları və istifadə etdikləri heyvandır.
• كَيْفَ خُلِقَتْ: Necə yaradılmışdır? Onun yaradılışındakı hikmət və möcüzə necədir?

2) Ayənin təfsiri:

Uca Allah bu ayədə insanları düşünməyə və ibrət götürməyə çağırır. Buyurur: "Məgər onlar dəvələrə baxıb onların necə yaradıldığını düşünmürlərmi?"

Bu ayə, Allahın qüdrətini və hikmətini göstərən açıq bir dəlildir. Dəvə elə bir heyvandır ki, onun yaradılışında saysız-hesabsız möcüzələr vardır. O, böyük cüssəsinə baxmayaraq, insanın əlinə ram olmuş, boyun əymiş, yük daşımağa və minilməyə hazırdır. Səhrada susuzluğa davam gətirir, qumda rahat yeriyir, insan üçün saysız faydalar daşıyır. Bütün bunlar təsadüfən olmamışdır — bunlar Uca Allahın sonsuz elminin, qüdrətinin və mərhəmətinin nişanələridir.

Bu ayə tək dəvəyə baxmağa deyil, daha geniş bir düşüncəyə dəvət edir: göyə, dağlara, yerə — hər birinə baxıb onların necə heyrətamiz şəkildə yaradıldığını dərk etmək lazımdır. Çünki bütün bu varlıqları yaradan Allah, ölüləri də yenidən dirildə bilər. Bu, qiyaməti inkar edənlərə qarşı güclü bir dəlildir.

Ey insan! Bir dəvənin yaradılışına diqqətlə bax. Onun hündür boyu, güclü ayaqları, qalın dodaqları, uzun kirpikləri — hər biri sənin üçün bir xidmətçi kimi yaradılmışdır. Bu qədər böyük bir heyvan sənə necə də boyun əyir, necə də itaət edir! Bəs sən, ey insan, səni yaradan Rəbbinə nə üçün boyun əymirsən? Nə üçün Onun qüdrətini düşünüb ibrət götürmürsən?

Bu ayə həm də Quranın necə gözəl bir tərbiyə üsulu olduğunu göstərir: insanı ən yaxın, ən tanış olan varlıqlardan başlayaraq düşünməyə, araşdırmağa və nəticədə Allaha iman gətirməyə yönəldir. Elə buna görə də Quran hər bir insanı — alimi də, cahili də, varlını da, kasıbı da — təfəkkürə dəvət edir. Çünki imanın yolu düşünməkdən, ibrət götürməkdən keçir.

3) Dəvət və təşviq:

Gəl, ey qardaşım, bir anlıq dayan və ətrafına bax! Səni əhatə edən hər bir varlıq — dəvədən tutmuş göyə, dağlara, yerə qədər — Uca Allahın varlığının və qüdrətinin canlı şahidləridir. Bu ayə səni Allaha yaxınlaşdıran bir qapıdır. Quran oxuyanda, təbiətə baxanda, öz yaradılışın haqqında düşünəndə — bil ki, sən Allaha doğru addımlayırsan. İman elə bu kiçik düşüncələrdən, bu sadə ibrətlərdən başlayır və qəlbi nurlandırır. Allah səni düşünməyə çağırır — çünki O, sənin üçün ən yaxşısını istəyir.