سوره توبہ — آيت 92

1) ڪجهه لفظن جي معنيٰ:

• لِتَحْمِلَهُمْ: ته کين سواري ڏيئي جنگ تي موڪلين.
• مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ: اهڙي سواري، جنهن تي توهان کي چاڙهي موڪليان.
• تَوَلَّوا: موٽي ويا، پٺي ڦيري ويا.
• تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ: اکين مان لڙڪ وهڻ لڳا.
• حَزَنًا: غم ۽ ارمان جي ڪري.
• أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنفِقُونَ: ان ڪري جو کين خرچ ڪرڻ لاءِ ڪجهه نه مليو.

2) تفسير:

هيءَ آيت انهن مخلص ۽ سچن مسلمانن بابت آهي، جيڪي جهاد ۾ شامل ٿيڻ لاءِ نبي ڪريم ﷺ وٽ آيا ۽ عرض ڪيائون ته کين سواري مهيا ڪئي وڃي، ته جيئن اهي به الله جي راهه ۾ جنگ ۾ شريڪ ٿي سگهن. پر حضور ﷺ فرمايو ته وٽن اهڙي سواري موجود ناهي، جنهن تي کين چاڙهي موڪلي سگهجي. اهو ٻڌي اهي ماڻهو موٽي ويا، پر سندن دلين تي وڏو ارمان ۽ غم هو، جو اهي جهاد ۾ شامل ٿيڻ ۽ ان جو اجر ۽ شرف حاصل ڪرڻ کان محروم رهجي ويا. سندن اکيون لڙڪن سان ڀرجي آيون، ان ڪري جو کين پنهنجي طرفان به خرچ ڪرڻ لاءِ ڪجهه نه مليو ۽ نه ئي سواري نصيب ٿي.

الله تعاليٰ ٻڌايو ته اهڙن ماڻهن تي به ڪو گناهه ۽ الزام ناهي، ڇاڪاڻ ته اهي پنهنجي طرفان ڪوتاهي نه ڪئي، بلڪه سچي نيت ۽ پوري ڪوشش سان جهاد ۾ شامل ٿيڻ چاهيو، پر وسيلا ۽ سواري نه هجڻ ڪري مجبور ٿي ويهي رهيا. اهڙن معذورن ۽ بيوس ماڻهن تي ڪو عتاب ناهي، بشرطيڪ سندن نيت صاف ۽ ارادو سچو هجي.

3) فائدا ۽ سبق:

• نيت جي اهميت: الله تعاليٰ عمل کان وڌيڪ نيت ۽ ارادي کي اهميت ڏئي ٿو. جيڪڏهن ڪنهن جي نيت سچي هجي ۽ هو پوري ڪوشش ڪري، پر وسيلا نه هجڻ ڪري رهجي وڃي، ته الله تعاليٰ کيس معاف ڪري ٿو ۽ ان جي نيت جو اجر به عطا فرمائي ٿو.
• اسلام جي رحمت ۽ انصاف: اسلام اهڙو دين آهي، جيڪو هر ماڻهوءَ جي حالت ۽ وس کي نظر ۾ رکي ٿو. معذور، غريب ۽ بيوس ماڻهن کي ڪنهن به اهڙي ذميواري جو بوجھ نه ٿو ڏئي، جيڪا سندن وس ۾ نه هجي.
• جهاد جي شوق ۽ محبت: صحابه ڪرام رضوان الله عليهم اجمعين جي دلين ۾ جهاد ۽ دين جي خدمت جو ڪيترو وڏو جذبو هو، جو سواري نه ملڻ تي به سندن اکيون لڙڪن سان ڀرجي آيون. اهو اسان لاءِ سبق آهي ته اسان به دين جي خدمت ۽ نيڪي جي ڪمن لاءِ شوق ۽ محبت رکون.
• الله جي رحمت تي ڀروسو: جيڪڏهن ڪو ماڻهو نيڪي جي ڪم ۾ حصو وٺڻ چاهي ٿو، پر ڪنهن مجبوري سبب نه ٿو سگهي، ته کيس مايوس نه ٿيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته الله تعاليٰ سندس نيت ۽ ارادي کي ڄاڻي ٿو ۽ ان جو اجر ضرور ڏيندو.
• قرآن جي دلن تي اثر: قرآن مجيد اهڙن واقعن بيان ڪري ٿو، جيڪي دلين کي نرم ۽ نرم ۽ الله جي رحمت ۽ انصاف ڏانهن راغب ڪن ٿا. اهڙيون آيتون اسان کي سيکارين ٿيون ته اسلام ۾ هر ماڻهوءَ جي حالت جو خيال رکيو ويو آهي ۽ ڪنهن تي به سندس وس کان مٿي بوجھ نه وڌو ويو آهي.