سوره نحل — آیه 71

معانی کلمات:

• فَضَّلَ: برتری داد، برتری بخشید.
• الرِّزْق: روزی، آنچه خداوند به بندگان عطا میکند.
• مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُهُمْ: بردگان و کنیزانی که در اختیار دارند.
• یَجْحَدُونَ: انکار میکنند، ناسپاسی میکنند.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیهی شریفه، به یکی از نشانههای آشکار قدرت و حکمت خود اشاره میکند و آن، تفاوت در روزی و امکانات میان بندگان است. او برخی از شما را در روزی بر برخی دیگر برتری داده است؛ یکی را غنی و بینیاز گردانیده و دیگری را فقیر و نیازمند، یکی را مالک و صاحباختیار قرار داده و دیگری را زیردست و خدمتگزار. این تفاوتها نه از روی ظلم یا بیتدبیری است، بلکه بر اساس حکمت بالغهی الهی و برای آزمون بندگان و نظم زندگی اجتماعی است.

سپس خداوند با بیانی رسا و قانعکننده، مثلی میزند تا حقیقت توحید را روشن سازد: آیا کسانی که خداوند به آنها مال و ثروت داده، حاضر میشوند اموال و داراییهای خود را با بردگان و زیردستانشان چنان تقسیم کنند که آنان در مال با ایشان برابر و شریک شوند؟ هرگز چنین کاری را نمیپذیرند و آن را برنمیتابند. اگر انسانها برای خودشان شریک شدن در اموالشان را نمیپسندند، پس چگونه برای خداوند متعال که مالک حقیقی همه چیز است، شریکانی از میان بندگانش قائل میشوند و او را با بتها و معبودان دروغین برابر میدانند؟ این چه ناسپاسی و جهل عظیمی است که انسان برای خود آنچه را نمیپسندد، برای پروردگارش میپسندد؟

خداوند در پایان آیه، این رفتار مشرکان را با تعبیری پرسشی و توبیخی بیان میکند: «آیا به نعمت خدا کفران و ناسپاسی میکنند؟» یعنی آیا این همه نعمتهای الهی را که شامل آفرینش، روزی، امنیت و هدایت است، انکار میکنند و در برابر آن، به جای شکر، کفران میورزند و برای او شریک قرار میدهند؟

فواید و پیامهای آیه:

1. توحید و یکتاپرستی: این آیه به زیباترین شکل، بطلان شرک را اثبات میکند. اگر انسانها حاضر نیستند در اموالشان با بردگان خود شریک شوند، چگونه راضی میشوند که خداوند در آفرینش و تدبیر جهان، شریکی داشته باشد؟ این مقایسه، عقل سلیم را به پذیرش توحید خالص و نفی هرگونه شریک برای خداوند رهنمون میشود.
2. شکرگزاری نعمتها: خداوند نعمتهای بیشماری به انسان عطا کرده است؛ از نعمت وجود و حیات گرفته تا نعمت ایمان و هدایت. وظیفهی انسان در برابر این نعمتها، شکرگزاری و استفادهی صحیح از آنهاست، نه کفران و ناسپاسی. شکر نعمت، سبب افزایش آن میشود و کفران، سبب زوال آن.
3. عدالت و حکمت الهی: تفاوت در روزیها نشانهی ظلم نیست، بلکه مظهر حکمت الهی است. این تفاوتها باعث میشود جامعهی انسانی به نظم درآید و افراد در قبال یکدیگر مسئولیتپذیر شوند. ثروتمندان باید از اموال خود به فقرا انفاق کنند و این خود وسیلهای برای آزمون و تکامل انسانهاست.
4. آزادی و کرامت انسانی: اسلام با اشاره به این مثال، در واقع کرامت انسانی را به تصویر میکشد. همانطور که انسانها نمیخواهند بردگانشان در اموالشان شریک باشند، خداوند نیز بندگانش را آزاد و مختار آفریده است و آنان را مجبور به عبادت نکرده است. این آیه، انسان را به تفکر در جایگاه خود و شناخت پروردگارش دعوت میکند.
5. پندگیری از مثالهای قرآنی: قرآن برای هدایت انسانها از مثالهای ملموس و عینی استفاده میکند تا حقایق را به ذهنها نزدیک سازد. این روش، نشاندهندهی عنایت خداوند به فهم بندگان و سهولت درک معارف الهی است.