سوره بقره — آیه 65

معانی کلمات:

• اعْتَدَوْا: از حد تجاوز کردند، ستم کردند.
• السَّبْت: روز شنبه که برای یهودیان روز تعطیل و عبادت بود و صید در آن حرام شده بود.
• قِرَدَةً: میمون‌ها (جمع قِرد).
• خَاسِئِينَ: رانده‌شده‌گان، خوار و ذلیل‌شدگان، طردشدگان از رحمت الهی.

تفسیر آیه:

ای گروه یهود! شما به‌خوبی از سرگذشت آن گروه از نیاکان خود آگاهید که در روز شنبه از فرمان خدا سرپیچی کردند و به ظلم و تجاوز دست زدند. آنان در حالی که صید ماهی در روز شنبه برایشان حرام شده بود، برای دور زدن این حکم الهی، چاره‌ای اندیشیدند؛ بدین صورت که پیش از فرا رسیدن روز شنبه، تورهای خود را در آب می‌انداختند و حوضچه‌هایی حفر می‌کردند تا ماهی‌ها در آن جمع شوند و سپس در روز یکشنبه آن‌ها را صید می‌کردند. آنان گمان می‌کردند با این نیرنگ می‌توانند از فرمان خدا گریخته و حرام را حلال کنند. اما خداوند که از همه چیز آگاه است، آنان را به‌شدت مجازات کرد و به آنان فرمود: «به صورت میمون‌هایی رانده‌شده و خوار درآیید.» و چنین شد که آنان به میمون‌هایی پست و طردشده تبدیل شدند تا عبرتی برای دیگران باشند. این واقعه نشان داد که هیچ حیل‌ه‌ای نمی‌تواند انسان را از دام غضب الهی نجات دهد و کسانی که در برابر اوامر الهی نیرنگ می‌بازند، به ذلت و خواری گرفتار می‌شوند.

فواید و پیام‌های آیه:

1. خطر حیله‌گری در احکام الهی: این آیه هشدار می‌دهد که دور زدن احکام خدا با نیرنگ و بهانه‌های ظاهراً قانونی، نه‌تنها انسان را از گناه نمی‌رهاند، بلکه او را به عذابی سخت‌تر دچار می‌کند. خداوند به ظاهر اعمال نگاه نمی‌کند، بلکه به نیت‌ها و حقیقت کارها می‌نگرد.
2. عبرت‌گیری از تاریخ: قرآن کریم سرگذشت اقوام پیشین را برای ما بازگو می‌کند تا از سرنوشت آنان پند بگیریم و در دام همان خطاها نیفتیم. تاریخ، معلم بزرگ بشریت است و کسی که از آن عبرت نگیرد، محکوم به تکرار اشتباهات است.
3. اهمیت تعظیم شعائر الهی: احترام به حدود و احکام خداوند، نشانه ایمان واقعی است. کسانی که حرمت اوامر الهی را نگه می‌دارند، در دنیا سربلند و در آخرت رستگارند، و کسانی که آن را سبک بشمارند، به خواری و ذلت گرفتار می‌شوند.
4. رحمت و عدالت الهی: خداوند با اینکه رحیم و مهربان است، اما در برابر کسانی که عمداً از حدودش تجاوز کنند، عدالت خود را جاری می‌کند و این خود نشانه‌ای از حکمت و کمال اوست. این آیه به ما می‌آموزد که نه از رحمت خدا مأیوس شویم و نه در برابر گناه، جرئت و جسارت پیدا کنیم.