سوره حج — آيت 48

1) لفظن جي معنيٰ ۾ وضاحت:

• وَكَأَيِّن: ۽ ڪيترائي / ڪيترين ئي.
• مِّن قَرْيَةٍ: ڳوٺن / وسندين مان (هتي مراد انهن جا رهواسي آهن).
• أَمْلَيْتُ لَهَا: مون انهن کي مهلت ڏني / ڍرو ڏنو.
• وَهِيَ ظَالِمَةٌ: حالانڪه اهي ظالم هيون (ڪفر ۽ نافرماني ۾ پيون هيون).
• ثُمَّ أَخَذْتُهَا: پوءِ مون انهن کي پڪڙيو (عذاب ۾ گرفتار ڪيو).
• وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ: ۽ مون ڏانهن ئي موٽڻ آهي.

2) آيت جي تفسير:

الله تعاليٰ پنهنجي نبي ڪريم ﷺ کي تسلي ڏيندي ۽ ڪافرن کي تنبيهه ڪندي ٻڌائي ٿو ته اڳ ۾ به ڪيترين ئي وسندين جا ماڻهو ظلم ۽ ڪفر ۾ مبتلا هئا، پر الله تعاليٰ انهن کي فوراً عذاب نه ڏنو، بلڪه مهلت ڏني ۽ ڍرو ڏنو، ته جيئن اهي سوچين ۽ توبهه ڪن. پر جڏهن اهي پنهنجي ظلم ۽ سرڪشي تي ئي قائم رهيا ۽ مهلت کي غلطيءَ سان پنهنجي حق ۾ دليل سمجهي ويا، تڏهن الله تعاليٰ انهن کي سخت عذاب ۾ پڪڙيو ۽ اهڙي طرح تباهه ڪري ڇڏيو، جو انهن جو نالو نشان به نه بچيو. اهو ئي حال انهن ڪافرن جو به ٿيندو، جيڪي نبي ڪريم ﷺ کي ڪوڙو ڪن ٿا ۽ پنهنجي ظلم تي اڙيل آهن. آخرڪار سڀني انسانن کي موت کان پوءِ الله تعاليٰ ڏانهن ئي موٽڻو آهي، جتي هر هڪ کي پنهنجي عملن جو بدلو ملندو. دنيا جي مهلت ۽ ڍرو ڪنهن کي به عذاب کان نه بچائي سگهندو، جيڪڏهن هو توبهه نه ڪري.

3) آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا:

• الله تعاليٰ پنهنجي بندن کي مهلت ۽ ڍرو ڏئي ٿو، ته جيئن اهي توبهه ڪن ۽ پنهنجي اصلاح ڪن. اها مهلت الله جي رحمت ۽ حلم جو ثبوت آهي.
• دنيا ۾ ملندڙ مهلت ۽ آسودگي ڪنهن کي به الله جي پڪڙ کان محفوظ نٿي ڪري سگهي، جيڪڏهن هو ظلم ۽ ڪفر تي قائم رهي.
• الله تعاليٰ جو عذاب انتهائي سخت ۽ تباهه ڪندڙ آهي، ان ڪري هر انسان کي گهرجي ته هو وقت رهندي توبهه ڪري ۽ الله ڏانهن رجوع ڪري.
• سڀني انسانن کي آخرڪار الله ڏانهن ئي موٽڻو آهي، جتي ڪنهن به قسم جي سفارش يا مهلت ڪم نه ايندي، صرف نيڪ عمل ئي ڪم ايندو.
• اهي آيتون اسان کي الله جي قدرت، حڪمت ۽ انصاف تي ايمان کي مضبوط ڪن ٿيون ۽ اسان کي صبر ۽ استقامت جي تلقين ڪن ٿيون.
• قرآن مجيد ۾ اهڙيون تاريخي مثالون اسان کي سبق ڏين ٿيون ته اسان به انهن قومن جي انجام تي غور ڪريون ۽ پنهنجي زندگيءَ کي الله جي رضا مطابق گذاريون.