سوره شعرا — آیه 111

معانی کلمات:

• أَرْذَلُونَ: جمع «أَرْذَل» به معنای پستترین و فرومایهترین افراد؛ کسانی که از نظر اجتماعی و اقتصادی در پایینترین سطح جامعه قرار داشتند.

تفسیر آیه:

قوم نوح (علیهالسلام) در پاسخ به دعوت او، با نگاهی تحقیرآمیز و از روی تکبّر گفتند: «آیا ما به تو ایمان بیاوریم در حالی که تنها فرومایگان و افراد پست جامعه از تو پیروی کردهاند؟» آنان گمان میکردند که ایمان آوردن افراد ضعیف و فقیر، دلیل بر بطلان دعوت نوح است و اگر دعوت او حقیقت داشت، باید بزرگان و اشراف قوم به او ایمان میآوردند. آنان با این منطقِ باطل، ایمان آوردن را به جای آنکه بر اساس حق و حقیقت باشد، بر اساس جایگاه اجتماعی و ثروت افراد میدانستند و از همین رو، پیروان نوح را که غالباً از مستضعفان و تهیدستان بودند، بهانهای برای عدم ایمان خود قرار دادند. این در حالی است که حقانیت یک دعوت، هرگز به موقعیت اجتماعی پیروان آن وابسته نیست و در طول تاریخ، همواره نخستین ایمانآورندگان به پیامبران، انسانهای پاکدل و سادهزیستی بودند که دلبستگی به دنیا و مقام، دلهایشان را کور نکرده بود.

فواید و پیامهای آیه:

• ملاک حق، جایگاه اجتماعی نیست: این آیه به ما میآموزد که ارزش انسانها به ایمان و تقوای آنان است، نه به ثروت، مقام و نسبشان. هرگز نباید به خاطر فقر یا موقعیت پایین اجتماعی کسی، حق را نپذیریم یا از همنشینی با مؤمنان مستضعف شرم کنیم.
• پیروی مستضعفان، نشانه حقانیت است: سنت خداوند بر این جاری شده که نخستین پیروان پیامبران، غالباً از مستضعفان جامعه باشند؛ زیرا آنان دلبستگی کمتری به مظاهر دنیا دارند و زودتر حقیقت را میپذیرند. این امر نهتنها عیب نیست، بلکه نشانهای بر صدق دعوت انبیاست.
• هشدار درباره تکبّر و نخوت: قوم نوح به دلیل تکبّر و خودبرتربینی، حق را نپذیرفتند و هلاک شدند. این آیه هشداری است برای همه ما که مبادا غرور علمی، مالی یا اجتماعی، ما را از پذیرش حق بازدارد.
• پایداری در برابر تمسخر: مؤمنان نباید از استهزاء و تحقیر مخالفان ناراحت شوند و دست از دعوت حق بردارند؛ چنانکه نوح (علیهالسلام) با وجود این سخنان، سالیان دراز به دعوت خود ادامه داد.