سوره ص — آیه 75

معانی کلمات:

• مَا مَنَعَکَ: چه چیزی تو را بازداشت؟
• خَلَقْتُ بِیَدَیَّ: آفریدم با دو دست خودم (کنایه از کرامت و شرافت ویژه آدم است).
• أَسْتَکْبَرْتَ: آیا تکبر ورزیدی؟
• مِنَ الْعَالِینَ: از بلندمرتبگان و متکبران (یا از فرشتگان مقرّبی که برتر از فرمان بودند).

تفسیر آیه:

خداوند متعال پس از آنکه فرشتگان را به سجده بر آدم فرمان داد و همگی اطاعت کردند، به ابلیس فرمود: «ای ابلیس! چه چیزی تو را بازداشت از اینکه سجده کنی برای کسی که او را با دو دست خودم آفریدم؟» این تعبیر نشاندهنده شرافت والای آدم و کرامت ویژهای است که خداوند به او عطا فرمود. سپس خداوند با دو پرسش توبیخآمیز، ابلیس را محاکمه میکند: «آیا تکبر ورزیدی و خود را بزرگتر از آن دیدی که به آدم سجده کنی، یا اینکه از بلندمرتبگان و متکبران بودی که از فرمان من سرپیچی میکنند؟» این استفهام برای توبیخ و سرزنش است، نه برای استعلام حقیقی؛ زیرا خداوند به باطن ابلیس آگاه بود و میدانست که تکبر و خودبرتربینی او مانع از سجده شد. ابلیس در جواب، بهجای اعتراف به خطا، به برتری نژادی خود استناد کرد و گفت: «من از آتش آفریده شدهام و او از گل» که این نشان از عمق تکبر و جهل او داشت.

فواید و پیامهای آیه:

1. کرامت انسان: خداوند با تعبیر «خَلَقْتُ بِیَدَیَّ» شرافت ذاتی انسان را بیان میکند؛ پس انسان نباید خود را پست شمارد و باید قدر این کرامت الهی را بداند و در مسیر بندگی گام بردارد.
2. خطر تکبر: تکبر، ریشه اصلی نافرمانی ابلیس و سقوط او بود؛ پس مؤمن باید از این صفت زشت بپرهیزد و خود را در برابر فرمانهای الهی فروتن سازد.
3. پرسشگری خداوند برای توبیخ: خداوند با اینکه به همه چیز آگاه است، از ابلیس سؤال میکند تا حجت را بر او تمام کند و درس عبرتی برای دیگران باشد؛ پس انسان باید در برابر سؤالات الهی، پاسخگوی اعمال خود باشد.
4. اطاعت مطلق از فرمان خدا: سجده بر آدم، فرمانی آزمایشی بود و فرشتگان بدون چونوچرا اطاعت کردند؛ مؤمن نیز باید در برابر اوامر الهی تسلیم محض باشد، حتی اگر حکمت آن را درک نکند.
5. پرهیز از استدلالهای باطل: ابلیس برای توجیه نافرمانی خود به اصل خلقتش استناد کرد؛ پس انسان نباید برای سرپیچی از فرمان خدا بهانههای واهی بیاورد و باید از استدلالهای باطل دوری کند.