Sad surasi — Oyat 75

Kalimalarning ma'nolari:

• مَا مَنَعَكَ — seni nima to'sdi? / nima qaytardi?
• لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ — O'z qo'llarim bilan yaratgan narsaga (Odam Ato) sajda qilishdan.
• أَسْتَكْبَرْتَ — sen kibr-u havo qildingmi? / o'zingni katta tutdingmi?
• مِنَ الْعَالِينَ — yuksak darajadagi (Allohga itoatda yuqori martabali) zotlardan bo'ldingmi? Yoki o'zini yuqori tutuvchi, kibrli kishilardan bo'ldingmi?

Tafsir:

Alloh taolo Iblisga tanbeh va so'roq tariqasida dedi: "Ey Iblis! Men O'z izzim va qudratim bilan, ota-onasiz, to'g'ridan-to'g'ri O'z qo'llarim bilan yaratgan Odamga sajda qilishingga seni nima to'sdi? Sen o'zingni ulug'lab, unga sajda qilishdan bosh tortdingmi? Yoki sen avvaldan Allohga itoatda yuqori martabali, O'zining amriga bo'ysunuvchi zotlardan bo'lib, shu sababli sajda qilmadingmi?" — Ya'ni, Iblis na yuqori martabali zotlardan edi, na unga sajda qilmaslikka haqqi bor edi. U shunchaki o'zini kibrga berib, Allohning amriga bo'ysunishdan bosh tortdi. Bu savol Iblisni o'z qilmishiga iqror qilish va uning uzrining yo'qligini ochiq ko'rsatish uchun edi.

Ushbu oyatda Alloh taoloning "qo'llar" sifatini zikr qilish orqali Odam Atoning sharafini ulug'lash va Iblisning itoatsizligini yanada og'irlashtirish maqsad qilingan. Bu sifat Allohga xos bo'lib, Uning qudrati va izzatini ifodalaydi, biz uni O'ziga munosib tarzda tasdiqlaymiz, hech qanday o'xshatish va ta'vilsiz.

Oyatdan olinadigan foydalar:

1. Allohning amriga bo'ysunish — bandaning asosiy vazifasi. Iblisning xatosi shunchaki bir sajda qilmaslik emas, balki Allohning amriga qarshi chiqish va o'zini yuqori tutish edi. Bu musulmon uchun katta saboq: har qanday amrda Allohga itoat qilish, hatto aql yetmaydigan narsada ham.
2. Kibr — insonni halokatga olib boruvchi eng yomon xislat. Iblisning halokati kibr tufayli bo'ldi. Shuning uchun mo'min kishi qalbini kibrdan tozalashi, kamtarlikni o'ziga odat qilishi lozim.
3. Odam Atoning sharafi va insonning qadri. Alloh insonni O'z qo'llari bilan yaratib, unga O'z ruhidan puflab, farishtalarni unga sajda qildirish bilan inson zotini ulug'lagan. Bu insonning bu dunyoda qanchalik qadrli ekanini va uning yaratilishida buyuk hikmat borligini ko'rsatadi.
4. Har bir bandaning qilmishlari so'roq qilinadi. Alloh Iblisni so'roq qilganidek, qiyomat kuni har bir inson o'z amallaridan so'roq qilinadi. Shuning uchun har bir ishda ehtiyot bo'lish va Allohning roziligini izlash kerak.
5. Allohning sifatlarini O'ziga munosib tarzda tasdiqlash. Ushbu oyatda zikr qilingan "qo'llar" sifatini inkor qilmasdan, o'xshatmasdan, ta'vil qilmasdan, balki Allohga munosib tarzda tasdiqlash lozim. Bu aqida masalasida mo'minning yo'li — salaf usuli: sifatlarni Allohga xos holda iqror qilish.