سوره ص — آیه 74

معانی کلمات:

• إِلَّا إِبْلِیسَ: مگر ابلیس (نام شیطان پیش از رانده شدن از درگاه الهی).
• اسْتَکْبَرَ: تکبر ورزید و خود را بزرگ شمرد و از فرمان سرپیچی کرد.
• وَکَانَ مِنَ الْکَافِرِینَ: در علم خداوند از زمره کافران بود و با این سرپیچی، کفر خود را آشکار ساخت.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه، پس از فرمان سجده به فرشتگان در برابر آدم علیه‌السلام، بیان می‌کند که همگی فرشتگان بدون استثنا و با کمال طاعت و فرمانبرداری، سجده کردند؛ اما ابلیس از این فرمان سرپیچی نمود و سجده نکرد. او به جای اطاعت، تکبر ورزید و خود را برتر از آدم دانست و با این گردنکشی، از فرمان پروردگارش سر باز زد. این تکبر و نافرمانی، نشان داد که او در علم ازلی خداوند از زمره کافران است؛ زیرا کفر، حقیقتی است که در باطن او ریشه داشت و این سرپیچی، آن را آشکار ساخت. ابلیس با این که از جنس فرشتگان نبود و از جن بود، اما در صف آنان قرار داشت و به سبب عبادت بسیار، شایسته این مقام شده بود؛ ولی تکبر، او را از مسیر بندگی خارج کرد و به ورطه کفر انداخت.

فواید و پیام‌های آیه:

1. خطر بزرگ تکبر: این آیه به زیبایی نشان می‌دهد که تکبر، نخستین گناه در عالم هستی و سرآغاز سقوط ابلیس بود؛ پس مؤمن باید از این صفت زشت بپرهیزد و در برابر فرمان‌های الهی، خاشع و مطیع باشد.
2. اهمیت اطاعت بی‌قید و شرط: فرشتگان بدون هیچ چون و چرایی فرمان خدا را اجرا کردند؛ این درس بزرگی است که بندگی واقعی، یعنی تسلیم محض در برابر اوامر پروردگار، حتی اگر درک حکمت آن برای ما ممکن نباشد.
3. آشکار شدن باطن در بوته آزمایش: این واقعه نشان می‌دهد که آزمایش‌های الهی، پرده از حقیقت درون انسان‌ها برمی‌دارد؛ کسی که در باطن مؤمن است، در سختی‌ها مطیع می‌ماند و کسی که کفر در دل دارد، سرانجام آن را نمایان می‌سازد.
4. عاقبت خودبرتربینی: ابلیس با همه عبادت‌های طولانی، به سبب یک لحظه تکبر، از رحمت الهی رانده شد؛ پس هیچ کس نباید به اعمال خود مغرور شود و خود را از دیگران برتر بداند.
5. شناخت دشمن: این آیه ما را با دشمن اصلی‌مان آشنا می‌کند تا هوشیار باشیم و فریب وسوسه‌های او را نخوریم و همواره از خداوند یاری بطلبیم.