سوره معارج — آیه 25

معانی کلمات:

• السائل: کسی که نیاز خود را ابراز میکند و درخواست کمک میکند.
• المحروم: کسی که از مال و روزی محروم شده، اما به دلیل عفّت نفس، دست نیاز به سوی مردم دراز نمیکند و از دیگران چیزی نمیخواهد.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در ادامه توصیف مؤمنان راستین، پس از ذکر ویژگی «تطهیر اموال» برای آنان، مقصد و مصرف این حق مالی را بیان میکند و میفرماید که این سهم معیّن و واجب (زکات) برای دو گروه است: نخست، سائل؛ یعنی کسی که نیاز خود را آشکارا بیان میکند و از دیگران درخواست کمک مینماید. دوم، محروم؛ یعنی کسی که به هر دلیلی از رسیدن به روزی و مال محروم مانده است، اما به خاطر عزت نفس و عفاف، زبان به درخواست نمیگشاید و نیاز خود را پنهان میکند، به گونهای که ممکن است دیگران او را بینیاز بپندارند. مؤمنان واقعی نه تنها به کسانی که درخواست میکنند کمک میکنند، بلکه به فکر کسانی نیز هستند که از شدت شرم و مناعت طبع، دست نیاز به سوی کسی دراز نمیکنند. این آیه نشان میدهد که اسلام تنها به پرداخت زکات سفارش نکرده، بلکه کیفیت و موارد مصرف آن را نیز به گونهای دقیق و عادلانه ترسیم کرده است تا هیچ نیازمندی، چه آن که ابراز نیاز میکند و چه آن که عفیفانه سکوت اختیار کرده، از دایره توجه و احسان جامعه اسلامی بیرون نماند.

فواید و پیامهای آیه:

1. نظام مالی اسلام، نظامی هدفمند و انسانی است: زکات تنها یک عبادت مالی نیست، بلکه برنامهای برای ریشهکن کردن فقر و محرومیت در جامعه است و موارد مصرف آن به دقت مشخص شده است.
2. توجه به کرامت انسانی نیازمندان: اسلام به ما میآموزد که تنها به کسانی که ابراز نیاز میکنند کمک نکنیم، بلکه باید به دنبال کشف نیازمندان پنهان و عفیف باشیم و بدون آنکه آنان را شرمنده کنیم، نیازشان را برطرف سازیم.
3. نشانه ایمان واقعی، سخاوت و انفاق است: مؤمن کسی نیست که تنها به عبادت و نماز بپردازد، بلکه قلب او برای همنوعان خود میتپد و مال خود را وسیلهای برای خدمت به خلق خدا قرار میدهد.
4. تشویق به عفاف و مناعت طبع: این آیه ضمن اشاره به گروه محرومان عفیف، به ما میآموزد که انسان مومن حتی در سختی نیز عزت نفس خود را حفظ کرده و دست حاجت به سوی مردم دراز نمیکند و این ویژگی، خود ارزشی والا در پیشگاه خداوند است.
5. پیوند عبادت و خدمت به خلق: در این آیات، نماز و زکات در کنار هم ذکر شدهاند تا نشان دهند که دین اسلام، هم به رابطه انسان با خدا اهمیت میدهد (نماز) و هم به رابطه انسان با جامعه (زکات و انفاق)؛ کمال ایمان در جمع میان این دو است.