سوره توبہ — آيت 114

1) لفظن جي معنيٰ ۽ وضاحت:

• اسْتِغْفَارُ: بخشش گهرڻ، معافي طلب ڪرڻ.
• مَوْعِدَةٍ: واعدو، انجام.
• تَبَيَّنَ: ظاهر ٿيڻ، چٽيءَ طرح معلوم ٿيڻ.
• تَبَرَّأَ: بيزار ٿيڻ، تعلق ختم ڪرڻ، پاڻ کي الڳ ڪرڻ.
• أَوَّاهٌ: گهڻو دعا ڪرڻ وارو، گهڻو الله ڏانهن رجوع ڪرڻ وارو، دل سان نرم ۽ آهه ڀرڻ وارو.
• حَلِيمٌ: بردبار، سهڻ وارو، معاف ڪرڻ وارو.

2) آيت جي تفسير:

الله تعاليٰ ٻڌائي ٿو ته حضرت ابراهيم عليه السلام جو پنهنجي پيءُ لاءِ بخشش گهرڻ ڪنهن غلط فهمي يا الله جي حڪم جي خلاف ڪردار نه هو، پر اهو هڪ واعدي جي ڪري هو، جو حضرت ابراهيم عليه السلام پنهنجي پيءُ کي ڏنو هو ته مان تنهنجي لاءِ الله کان معافي گهرندس، ان اميد تي ته متان هو اسلام قبول ڪري وٺي. پر جڏهن حضرت ابراهيم عليه السلام کي وحي ذريعي چٽيءَ طرح معلوم ٿي ويو ته سندس پيءُ الله جو دشمن آهي ۽ ڪفر تي ئي مرندو، ته پاڻ عليه السلام ان کان بيزار ٿي ويو ۽ سندس لاءِ بخشش گهرڻ ڇڏي ڏنائين. بيشڪ حضرت ابراهيم عليه السلام وڏو دعا ڪرڻ وارو، الله ڏانهن گهڻو رجوع ڪرڻ وارو ۽ وڏو بردبار هو، جيڪو پنهنجي قوم جي ظلم ۽ ايذاءَ کي به سهي ويندو هو ۽ انهن کي معاف ڪندو هو.

3) هن آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا ۽ سبق:

• اسلام ۾ نرمي ۽ محبت جو پيغام: حضرت ابراهيم عليه السلام جي زندگي اسان کي سيکاريندي آهي ته اسلام ۾ پنهنجن عزيزن ۽ قريبن لاءِ نيڪ خواهش ۽ دعا جو جذبو تمام مضبوط آهي. اهو ئي سبب آهي جو حضرت ابراهيم عليه السلام پنهنجي مشرڪ پيءُ لاءِ به بخشش گهري، جيستائين کيس يقين نه ٿي ويو ته هو الله جو دشمن آهي.
• حق جي اڳيان جذبات کي قربان ڪرڻ: جڏهن حضرت ابراهيم عليه السلام کي معلوم ٿيو ته سندس پيءُ ڪفر تي ئي مرندو، ته پاڻ عليه السلام فوراً ان کان بيزار ٿي ويو. هي اسان کي سيکاريندو آهي ته الله ۽ ان جي دين جي محبت هر ٻي محبت کان مٿانهين هجڻ گهرجي.
• دعا ۽ تضرع جي اهميت: الله تعاليٰ حضرت ابراهيم عليه السلام جي تعريف ڪندي کيس ”أَوَّاهٌ“ ۽ ”حَلِيمٌ“ سڏيو آهي. هي ٻه صفتون اسان کي ترغيب ڏين ٿيون ته اسان به گهڻو دعا ڪيون، الله ڏانهن رجوع ڪيون ۽ ٻين جي ظلمن کي برداشت ڪندي معاف ڪرڻ جي عادت پيدا ڪيون.
• قرآن جي دلڪش تعليم: قرآن مجيد صرف حڪم ۽ ممانعت جو ڪتاب ناهي، پر اهو محبت، رحمت ۽ برداشت جو پيغام ڏيندڙ ڪتاب آهي. حضرت ابراهيم عليه السلام جهڙي عظيم نبي جي زندگي ۾ به اسان لاءِ اهڙا سبق آهن، جيڪي اسان جي دلين کي نرم ۽ اسلام ڏانهن مائل ڪن ٿا.
• اسلام ڏانهن دعوت جو انداز: هن آيت مان اهو به معلوم ٿئي ٿو ته اسان کي غير مسلمن سان به نرمي ۽ محبت سان پيش اچڻ گهرجي، انهن جي هدايت لاءِ دعا ڪرڻ گهرجي، ۽ جيستائين اهي اسلام جي خلاف جنگ نه ڪن، تيستائين انهن سان حسن سلوڪ جو مظاهرو ڪرڻ گهرجي.