سوره توبه — آیه 115

معانی کلمات:

• یُضِلَّ: گمراه کند، به ضلالت و گمراهی گرفتار کند.
• هَدَاهُمْ: آنان را هدایت کرد، به راه راست و ایمان راهنمایی نمود.
• یَتَّقُونَ: از آن بپرهیزند، چیزهایی که باید از آن دوری کنند.
• عَلِیمٌ: دانای مطلق، کسی که علم او به همه چیز احاطه کامل دارد.

تفسیر آیه:

خداوند هرگز چنین نیست که قومی را پس از آنکه آنان را به راه راست و ایمان هدایت کرد، به گمراهی و ضلالت گرفتار کند، مگر اینکه ابتدا آنچه را که باید از آن بپرهیزند و دوری کنند، به طور کامل و روشن برایشان بیان کرده باشد. یعنی خداوند پیش از آنکه تکلیف و حکمی را برای بندگانش روشن کند و حجت را بر آنان تمام نماید، آنان را به خاطر عمل نکردن به آن مؤاخذه نمیکند و به گمراهی محکوم نمیسازد. اما پس از آنکه احکام و محرمات را به روشنی بیان کرد و پیامبرش را با رسالت روشنگر فرستاد، اگر قومی از آنچه به آنان اعلام شده سرپیچی کنند و به گناهان و محرمات روی آورند، در آن صورت مستحق ضلالت و عذاب خواهند بود. این آیه در مورد کسانی نازل شد که برای مشرکان طلب آمرزش میکردند؛ خداوند ابتدا این کار را نهی نکرده بود، اما پس از آنکه به روشنی بیان کرد که طلب آمرزش برای مشرکان جایز نیست، آنان اگر باز هم چنین کنند، به گمراهی گرفتار میشوند. خداوند به همه چیز داناست؛ او میداند که بندگانش در چه حالتی هستند، چه چیزهایی را میدانند و چه چیزهایی را نمیدانند، و بر اساس علم کامل خود، احکام و تکالیف را در زمان مناسب و پس از بیان کامل، بر آنان واجب میگرداند.

فواید و پیامهای آیه:

• این آیه نشان میدهد که خداوند عادل و حکیم است و هرگز بندگانش را بدون اتمام حجت و بیان کامل احکام، مؤاخذه نمیکند. این عدالت الهی، مایه آرامش و اطمینان خاطر مؤمنان است.
• خداوند بر اساس علم بینهایت خود، بهترین زمان و بهترین شیوه را برای بیان احکام و تکالیف انتخاب میکند؛ پس بنده باید در برابر فرمانهای الهی تسلیم باشد و بداند که هر حکمی در وقت خودش و با حکمت کامل صادر شده است.
• این آیه انسان را به مسئولیتپذیری دعوت میکند؛ زیرا پس از آنکه حجت بر او تمام شد، دیگر عذری ندارد و باید در برابر دستورات الهی پاسخگو باشد.
• رحمت و لطف خداوند نسبت به بندگانش بسیار گسترده است؛ او پیش از آنکه تکلیفی را بر دوش آنان بگذارد، راه را به طور کامل نشان میدهد تا هیچ بهانهای باقی نماند. این محبت الهی، انسان را به شکرگزاری و اطاعت بیشتر ترغیب میکند.