سوره ہود — آيت 107

1) لفظن جي معنيٰ ۽ وضاحت:

• خَالِدِينَ: هميشه رهندڙ، دائمي طور تي رهڻ وارا.
• مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ: جيستائين آسمان ۽ زمين قائم رهن.
• إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ: سواءِ ان جي جيڪو تنهنجو رب گهري.
• فَعَّالٌ لِّمَا يُرِيدُ: جيڪو هو ارادو ڪري ٿو، سو ضرور ڪندڙ آهي.

2) آيت جي تفسير:

هي آيت انهن ماڻهن جي باري ۾ آهي جيڪي دوزخ ۾ داخل ٿيندا. انهن کي ٻڌايو ويو آهي ته اهي دوزخ ۾ هميشه رهندا، جيستائين آسمان ۽ زمين قائم آهن. يعني انهن جو عذاب ختم نه ٿيندو ۽ نه ئي ان ۾ ڪا گهٽتائي ايندي. البت اهو ته تنهنجو رب جيڪو گهري ٿو، اهو ئي ٿيندو. ڇاڪاڻ ته الله تعاليٰ پنهنجي ارادي جو مڪمل اختيار رکندڙ آهي ۽ ڪو به سندس ارادي کي روڪي نٿو سگهي.

ان ۾ هڪ اشارو آهي ته ڪجهه گناهگار مؤمن به اهڙا هوندا جن کي الله تعاليٰ پنهنجي رحمت سان دوزخ مان ڪڍي ٻاهر آڻيندو. اهو ئي ”إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ“ جو مطلب آهي. يعني دوزخ ۾ هميشه رهڻ جو حڪم عام آهي، پر الله تعاليٰ پنهنجي خاص رحمت سان ڪجهه ماڻهن کي بخشي ٻاهر ڪڍي سگهي ٿو. هي اهو ئي اصول آهي جيڪو ٻين آيتن ۾ به بيان ٿيو آهي ته الله تعاليٰ پنهنجي بندن مان جنهن تي چاهي رحم ڪري ٿو.

آخر ۾ فرمايو ويو ته ”بيشڪ تنهنجو رب جيڪو ارادو ڪري ٿو، سو ڪرڻ وارو آهي.“ يعني الله تعاليٰ جي ارادي ۾ ڪا رڪاوٽ ناهي ۽ نه ئي ڪو سندس حڪم ۾ دخل ڏئي سگهي ٿو. هو جيڪو چاهي ٿو، اهو ٿئي ٿو ۽ جيڪو نه چاهي، اهو نه ٿئي ٿو.

3) آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا:

• الله تعاليٰ جي قدرت ۽ اختيار کي سمجهڻ گهرجي ته هو ئي سڀ ڪجهه ڪرڻ وارو آهي.
• دوزخ جو عذاب انتهائي سخت ۽ دائمي آهي، ان ڪري ان کان بچڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي.
• الله تعاليٰ جي رحمت کان نااميد نه ٿيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هو جنهن تي چاهي رحم ڪري ٿو ۽ معاف ڪري ٿو.
• مؤمن کي گناهن کان بچڻ ۽ نيڪ عملن ڪرڻ جي ترغيب ملي ٿي، ته جيئن هو دوزخ کان بچي ۽ جنت ۾ داخل ٿئي.
• اهو يقين رکڻ گهرجي ته الله تعاليٰ جو فيصلو انتهائي انصاف وارو آهي ۽ ان ۾ ڪا به بي انصافي ناهي.