سوره بقره — آیه 123

معانی کلمات:

• تَجْزِي: کفایت کردن، بی‌نیاز کردن، سود رساندن.
• عَدْل: فدیه، عوض، چیزی که به جای شخص یا گناه داده شود تا او را نجات دهد.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه مؤمنان را به پرهیزگاری و ترس از روز قیامت فرامی‌خواند؛ روزی که هیچ‌کس نمی‌تواند به دیگری کمترین کمکی کند و هیچ نفسی نمی‌تواند بار گناهان نفسی دیگر را بر دوش کشد یا او را از عذاب الهی نجات دهد. در آن روز، اگر کسی بخواهد با دادن فدیه و عوضی ـ حتی اگر تمام طلا و نقره زمین باشد ـ خود را از عذاب برهاند، هرگز از او پذیرفته نمی‌شود. همچنین هیچ شفاعت و واسطه‌گری از سوی هیچ کس، هر قدر هم که مقام و منزلتش بالا باشد، به حال او سودی نخواهد داشت؛ زیرا شفاعت تنها به اذن خداوند و برای کسانی است که خدا بخواهد. و هیچ یاوری نیز وجود ندارد که بتواند او را از عذاب الهی نجات دهد یا در برابر قهر خدا از او دفاع کند. در آن روز، همه اسباب و وسایل ظاهری از کار می‌افتد و تنها اعمال نیک و ایمان واقعی است که به کار انسان می‌آید.

فواید و پیام‌های آیه:

1. اهمیت تقوا و عمل صالح: این آیه به ما می‌آموزد که تنها راه نجات در روز قیامت، تقوا و پیروی از دستورات الهی است؛ نه مال و ثروت، نه مقام و موقعیت، و نه ارتباطات و واسطه‌ها.
2. عدالت و مسئولیت فردی: در آن روز، هر کس پاسخگوی اعمال خودش است و هیچ‌کس نمی‌تواند بار گناه دیگری را بر دوش کشد. این نشان‌دهنده عدالت کامل الهی است که به هیچ‌کس ظلم نمی‌شود.
3. ناامیدی از غیر خدا: این آیه انسان را از تکیه بر غیر خدا بازمی‌دارد و به او می‌آموزد که تنها امید و پناهگاه واقعی، خداوند مهربان است. پس باید در دنیا چنان زندگی کنیم که در آن روز، نه به فدیه نیاز داشته باشیم و نه به شفاعت و یاور.
4. رحمت و لطف الهی: با اینکه شفاعت بدون اذن خدا ممکن نیست، اما خداوند خودش در قرآن وعده داده است که مؤمنان را مورد رحمت و مغفرت قرار دهد و شفاعت را برای آنان که اهل ایمان و عمل صالح هستند، فراهم سازد. پس این آیه نه‌تنها ترس ایجاد می‌کند، بلکه انگیزه‌ای برای تلاش بیشتر در راه بندگی و اطاعت است.