سوره شعرا — آیه 74

معانی کلمات:

• بَلْ: برای اعراض و ردّ گفتار قبلی است؛ یعنی نه، بلکه...
• وَجَدْنَا: یافتیم، دریافتیم.
• آبَاءَنَا: پدران ما، نیاکان ما.
• کَذَٰلِکَ: اینچنین، مانند این کار.

تفسیر آیه:

هنگامی که حضرت ابراهیم علیهالسلام از قوم خود پرسید: «آیا این بتها شما را میشنوند، سود و زیانی به شما میرسانند؟» آنان در برابر این پرسشِ منطقی، درمانده و عاجز شدند و نتوانستند پاسخ قانعکنندهای بدهند. پس بهجای استدلال و برهان، به تقلید کورکورانه از نیاکان خود پناه بردند و گفتند: «نه، این بتها نه سخن ما را میشنوند، نه به ما سودی میرسانند و نه ضرری؛ بلکه ما پدران خود را یافتیم که چنین میکردند و ما نیز از آنان پیروی میکنیم و به همین شیوه عمل مینماییم.»

آنها بهصراحت اعتراف کردند که هیچ دلیل و برهانی بر عبادت بتها ندارند و تنها دلیلشان، تقلید از گذشتگان است. این پاسخ، نشاندهنده شکست منطقی آنان و پوچی اعتقادشان بود؛ زیرا تقلید کورکورانه از باطل، هرگز نمیتواند توجیهی برای شرک و بتپرستی باشد.

فواید و پیامهای آیه:

• نکوهش تقلید کورکورانه: انسان نباید بدون تحقیق و اندیشه، از باورها و اعمال نیاکان خود پیروی کند؛ بهویژه اگر آن باورها برخلاف فطرت و عقل سلیم باشد. دین اسلام، پیروان خود را به تفکر، تدبر و پرسشگری دعوت میکند و تقلید کورکورانه را در امور اعتقادی نمیپذیرد.
• حجت را بر مشرکان تمام کردن: این گفتوگوی حضرت ابراهیم علیهالسلام نشان میدهد که پیامبران الهی با منطق و استدلال، باطل را رسوا میکنند و هیچ بهانهای برای مشرکان باقی نمیگذارند.
• اهمیت استقلال فکری: انسان مؤمن باید با تکیه بر عقل و وحی، حق را بپذیرد، حتی اگر همه جامعه و گذشتگان برخلاف آن باشند. این آیه به ما میآموزد که ارزش انسان به پیروی از حقیقت است، نه پیروی از اکثریت یا سنتهای غلط نیاکان.
• دعوت به بازنگری در میراث گذشتگان: اسلام نمیگوید همه سنتهای گذشتگان را رها کنید، بلکه میفرماید آنها را با معیار قرآن و سنت صحیح بسنجید؛ هرچه موافق حق بود بپذیرید و هرچه مخالف بود، با شجاعت کنار بگذارید.