سوره لقمان — آيت 27

1) مشڪل لفظن جي معنيٰ:

• أَقْلَامٌ: قلمون، لکڻ جا اوزار.
• يَمُدُّهُ: ان کي وڌائي ٿو، مدد ۽ واڌارو ڏئي ٿو.
• مِن بَعْدِهِ: ان کان پوءِ، ان جي پٺيان.
• مَّا نَفِدَتْ: ختم نه ٿيون، پوريون نه ٿيون.
• كَلِمَاتُ اللَّهِ: الله جا ڪلام، الله جون ڳالهيون ۽ ان جو علم.
• عَزِيزٌ: غالب، زبردست، جنهن تي ڪو به غالب نه ٿي سگهي.
• حَكِيمٌ: حڪمت وارو، حڪمت سان ڪم ڪندڙ.

2) تفسير:

الله تعاليٰ پنهنجي قدرت ۽ علم جي عظمت بيان ڪندي فرمائي ٿو ته جيڪڏهن زمين تي موجود سڀ وڻ ڪٽي قلم بڻايا وڃن، ۽ سمنڊ کي روشنائي (مداد) بڻايو وڃي، ۽ ان سمنڊ کان پوءِ ست سمنڊ به ان ۾ شامل ٿيندا رهن، يعني اٺ سمنڊ مسلسل ان قلم لاءِ روشنائي فراهم ڪن، ۽ انهن سڀني قلمن ۽ سڀني سمنڊن جي روشنائي سان الله جا ڪلام لکيا وڃن، ته به قلم ۽ روشنائي ختم ٿي ويندي، پر الله جا ڪلام ۽ الله جو علم ڪڏهن به ختم نه ٿيندو، ڇاڪاڻ ته الله جا ڪلام ۽ ان جو علم بي انتها آهي. هي هڪ تشبيهه آهي جيڪا انسان جي ذهن کي الله جي علم جي لامحدوديت سمجهائڻ لاءِ بيان ڪئي وئي آهي. پوءِ الله تعاليٰ پنهنجي ٻن صفتن جو ذڪر ڪري ٿو ته هو عزيز آهي، يعني غالب ۽ زبردست، ڪو به ان تي غالب نه ٿي سگهي ٿو، ۽ حكيم آهي، يعني پنهنجي هر ڪم ۾ حڪمت وارو آهي، پنهنجي خلقت ۽ تدبير ۾ حڪمت سان ڪم ڪندڙ آهي. هن آيت ۾ الله جي صفت ڪلام جو به اثبات آهي، يعني الله حقيقت ۾ ڳالهائيندڙ آهي، جيئن ان جي جلال ۽ ڪمال کي مناسب آهي.

3) فائدا ۽ سبق:

• هي آيت اسان کي ٻڌائي ٿي ته الله جو علم ۽ ان جا ڪلام بي انتها آهن، انساني علم ان جي اڳيان ڪجهه به نه آهي. اهو اسان ۾ عاجزي ۽ الله جي عظمت جو احساس پيدا ڪري ٿو.
• الله جي قدرت ۽ حڪمت تي غور ڪرڻ سان دل ۾ ايمان ۽ يقين وڌي ٿو. جيڪو الله کي عزيز ۽ حڪيم سمجهي ٿو، اهو ان تي ڀروسو ڪري ٿو ۽ ان جي حڪمن تي عمل ڪري ٿو.
• قرآن مجيد ۾ الله تعاليٰ بار بار پنهنجي علم ۽ قدرت جا نشان بيان ڪري ٿو ته جيئن انسان سوچي ۽ سمجهي ته هن جو رب ڪيترو وڏو آهي. اهڙي غور ۽ فڪر انسان کي اسلام ۽ قرآن سان محبت ۾ اضافو ڪري ٿو.
• هي آيت اسان کي ترغيب ڏئي ٿي ته اسان قرآن پڙهڻ ۽ ان تي عمل ڪرڻ ۾ ڪوتاهي نه ڪريون، ڇاڪاڻ ته قرآن الله جو ڪلام آهي، جنهن جو علم ۽ حڪمت بي انتها آهي. جيترو به قرآن پڙهون ۽ ان تي غور ڪيون، اوترو ئي اسان جي دل ۾ ايمان ۽ يقين وڌندو.