سوره فاطر — آيت 38

1) لفظن جي معنيٰ:

• غَيْبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ: آسمانن ۽ زمين جون لڪل ڳالهيون، يعني اهي شيون جيڪي انسانن کان لڪل آهن.
• عَلِيمٌ: تمام گهڻو ڄاڻندڙ، هر شيءِ کي چڱي طرح ڄاڻندڙ.
• بِذَاتِ الصُّدُورِ: سينن ۾ لڪل ڳالهيون، يعني دلين ۾ هلندڙ ارادا، نيتون ۽ خيال.

2) تفسير:

بيشڪ الله تعاليٰ آسمانن ۽ زمين جي هر لڪل ڳالهه کي ڄاڻندڙ آهي. آسمانن ۽ زمين ۾ اهڙي ڪا به شيءِ ناهي جيڪا کانئس لڪل هجي، چاهي اها وڏي هجي يا ننڍي، ظاهر هجي يا لڪل. هو هر شيءِ کي پنهنجي علم سان گهيري ۾ آندل آهي ۽ ڪجهه به سندس علم کان ٻاهر ناهي.

پوءِ الله تعاليٰ ٻڌايو ته هو رڳو ظاهري ڳالهين کي نه ٿو ڄاڻي، بلڪه انسانن جي سينن ۾ لڪل ڳالهيون به چڱي طرح ڄاڻي ٿو. يعني دلين ۾ هلندڙ نيتون، ارادا، وسوسا ۽ خيال سڀ سندس علم ۾ آهن، چاهي ٻاهر ڪنهن کي به انهن جي خبر نه پوي. جڏهن الله تعاليٰ دلين جي لڪل ڳالهين کي ڄاڻي ٿو، ته پوءِ اهي ڳالهيون جيڪي ٻڌڻ ۾ اچن ٿيون يا نظر اچن ٿيون، سي ته يقيناً سندس علم ۾ آهن.

هن آيت ۾ الله تعاليٰ پنهنجي علم جي وسعت بيان فرمائي ٿو، ته هو هر لڪل ۽ ظاهر شيءِ کي ڄاڻي ٿو. ان ڪري انسان کي گهرجي ته هو هميشه الله تعاليٰ کان ڊڄي ۽ پنهنجي دل ۾ ڪو به اهڙو خيال يا نيت نه رکي جيڪا الله تعاليٰ جي ناراضگي جو سبب بڻجي. ڇو ته جيڪڏهن ڪو شخص دل ۾ شرڪ، شڪ يا نبي ڪريم ﷺ جي نبوت بابت شڪ رکي ٿو، يا الله تعاليٰ جي نافرماني جو ارادو رکي ٿو، ته الله تعاليٰ اهو سڀ ڄاڻي ٿو، چاهي اهو ٻاهر ظاهر نه ڪري.

3) فائدا ۽ سبق:

• الله تعاليٰ جي علم جي وسعت تي ايمان آڻڻ گهرجي، ته هو هر لڪل ۽ ظاهر شيءِ کي ڄاڻي ٿو.
• انسان کي هميشه پنهنجي دل ۽ نيت کي صاف رکڻ گهرجي، ڇو ته الله تعاليٰ دلين جي لڪل ڳالهين کي به ڄاڻي ٿو.
• اهو يقين رکڻ گهرجي ته ڪجهه به الله تعاليٰ کان لڪل ناهي، ان ڪري گناهن کان بچڻ گهرجي، چاهي ڪو ڏسندڙ نه هجي.
• الله تعاليٰ جي علم تي ايمان آڻڻ سان انسان ۾ تقويٰ ۽ الله جو خوف پيدا ٿئي ٿو.
• اهو سمجهڻ گهرجي ته الله تعاليٰ رڳو اسان جا عمل نه ٿو ڏسي، بلڪه اسان جي دلين ۾ لڪل نيتن ۽ ارادن کي به ڄاڻي ٿو، ان ڪري نيتون به نيڪ رکڻ گهرجن.
• هي آيت اسان کي سيکاريندي آهي ته الله تعاليٰ سان سچي محبت ۽ اخلاص سان عبادت ڪرڻ گهرجي، ڇو ته هو اسان جي ظاهري ۽ لڪل هر عمل کي ڄاڻي ٿو ۽ ان جو بدلو ڏيندو.