سوره حجر — آیه 33

معانی کلمات:

• صَلْصَالٍ: خاک خشکیدهای که از برخورد با باد، صدایی شبیه به سفال از آن برمیخیزد.
• حَمَإٍ: گِلِ سیاه و بدبو.
• مَسْنُونٍ: تغییر یافته و بدبو که شکل و حالت آن دگرگون شده است.

تفسیر آیه:

شیطان در پاسخ به فرمان خداوند، با تکبّر و حسادت گفت: من هرگز سزاوار نیستم که برای بشری سجده کنم که او را از خاک خشکیدهای آفریدی که از گِلِ سیاه و بدبوی تغییر یافته گرفته شده بود. او با این سخن، برتری خود را بر آدم ادعا کرد و از فرمان پروردگار سرپیچی نمود. شیطان خیال میکرد که آفرینش او از آتش، برتر از آفرینش آدم از خاک است و به همین دلیل، خود را شایستهتر از آدم میدانست و از سجده امتناع ورزید. این سخن، نشاندهنده عمق کبر و غرور او بود که حتی در برابر فرمان صریح پروردگار، بهانهجویی کرد و برتری نژادی و مادی را ملاک فضیلت قرار داد.

فواید و درسهای آیه:

• خطر تکبّر: این آیه نشان میدهد که تکبّر و خودبرتربینی، نخستین گناهی بود که در هستی رخ داد و باعث رانده شدن شیطان از رحمت خدا شد. پس مؤمن باید از این خصلت زشت بپرهیزد و خود را با دیگران مقایسه نکند.
• ملاک فضیلت، تقواست نه نژاد و اصل: شیطان به اصل و ماده آفرینش خود افتخار کرد، اما خداوند به انسان کرامت بخشید. پس برتری واقعی انسانها نه در رنگ، نژاد و ثروت، بلکه در ایمان و عمل صالح است.
• اطاعت مطلق از فرمان خدا: سجده بر آدم، هرچند برای فرشتگان و شیطان شاید عجیب مینمود، اما فرمان خداوند بود. مؤمن باید در برابر اوامر الهی تسلیم محض باشد و بهانهجویی نکند، حتی اگر حکمت آن را درک نکند.
• عاقبت حسادت: حسادت شیطان به آدم، او را به سرکشی و نافرمانی کشاند و باعث شد تا ابد از رحمت خدا محروم شود. این هشدار بزرگی است که حسادت، انسان را به تباهی میکشاند.