سوره نحل — آیه 23

معانی کلمات:

• لا جَرَمَ: به معنای «حقاً و یقیناً» است و برای تأکید بر مطلبی که قطعی و مسلّم است به کار میرود.
• یُسِرّونَ: آنچه را پنهان میکنند، مانند عقاید باطل، نیّتهای بد و اعمال پنهانی.
• یُعْلِنونَ: آنچه را آشکار میسازند، مانند گفتار و رفتار ظاهری.
• المُسْتَکْبِرینَ: کسانی که از عبادت خدا و پذیرش حق سرپیچی میکنند و خود را بزرگتر از آن میدانند که در برابر پروردگار خضوع کنند.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه شریفه، با تأکیدی قاطع و قطعی، خبر میدهد که علم او به همه چیز احاطه کامل دارد. او نه تنها از اعمال و گفتار آشکار بندگان آگاه است، بلکه از پنهانترین اسرار درون آنان نیز باخبر است؛ از عقایدی که در دل پنهان کردهاند، از نیّتهایی که در خفا میپرورانند و از کارهایی که در پنهانی انجام میدهند. هیچ چیز از دیدگاه علم بیپایان او پوشیده نمیماند و او به تمام اینها احاطه کامل دارد.

سپس میفرماید که خداوند بر اساس این علم کامل، در روز قیامت همه را محاسبه خواهد کرد و به هر کس جزای مناسب اعمالش را خواهد داد. در ادامه، علت این تهدید را بیان میکند: خداوند کسانی را که تکبّر میورزند و از بندگی و اطاعت او سر باز میزنند، دوست نمیدارد. این عدم محبّت الهی، نشانه خشم و غضب او نسبت به مستکبران است و به این معناست که آنان از رحمت و لطف ویژه خداوند محروم خواهند بود و سزای اعمالشان را خواهند دید. این حکم شامل همه مستکبران است، چه کافر باشند چه گناهکار از میان مؤمنان، چرا که تکبّر در برابر خدا و خلق او صفتی ناپسند و مورد نفرت پروردگار است.

فواید و پیامهای آیه:

• مراقبت دائمی بر اعمال و نیّات: انسان باید همواره بداند که خداوند بر همه چیز آگاه است؛ چه کارهای پنهانی و چه آشکار. این باور، انسان را به پرهیز از گناه در خلوت و جلوت دعوت میکند و او را به انجام کارهای نیک و اصلاح نیّت ترغیب مینماید.
• عدالت مطلق الهی: علم کامل خداوند به همه چیز، تضمینکننده عدالت او در روز جزاست. هیچ عمل کوچک یا بزرگی، پنهان یا آشکار، از حساب او فرار نمیکند و هر کس نتیجه کار خود را خواهد دید. این مژدهای برای نیکوکاران و هشداری برای بدکاران است.
• نکوهش تکبّر و دعوت به تواضع: محبوب نبودن مستکبران نزد خداوند، نشان میدهد که تکبّر از بزرگترین موانع سعادت انسان است. در مقابل، تواضع و فروتنی در برابر خدا و بندگانش، صفتی است که انسان را به محبوبیت الهی نزدیک میکند و راه رستگاری را هموار میسازد.
• امید و انگیزه برای اصلاح: دانستن اینکه خداوند از پنهانترین زوایای وجود ما آگاه است، به ما امید میدهد که اگر توبه کنیم و به او پناه ببریم، او توبه ما را میپذیرد و ما را مشمول محبت خود قرار میدهد، چرا که او دوستدار بندگان توبهکار و فروتن است.