Anbiyo surasi — Oyat 64

Kalimalarning ma'nolari:

• فَرَجَعُوا إِلَى أَنفُسِهِمْ: O‘zlariga qaytdilar, ya’ni o‘y-fikrga toldilar va aql-u hushlarini yig‘ishtirdilar.
• الظَّالِمُونَ: Zolimlar, ya’ni haqni botilga almashtirib, o‘z jonlariga jabr qiluvchilar.

Tafsir:

Ibrohim alayhissalom ularning butlarini sindirgach, odamlar hayrat va g‘azab ichida uning oldiga yig‘ilishdi. Ular Ibrohimdan bu ishni qilganmi, deb so‘rashdi. Shunda Ibrohim alayhissalom ularga istehzoli tarzda: "Balki bu ishni ularning kattasi qilgandir, agar ular gapira olsalar, so‘ranglar", dedilar. Shu payt ularning vijdonlari uyg‘onib, o‘zlariga qaytdilar va fikr yurita boshladilar. Ular o‘z aql-u idroklari bilan butlarning hech narsaga qodir emasligini, na gapira olishini, na o‘zlarini himoya qila olishini anglab yetdilar. Shunda ular bir-birlariga qarab: "Haqiqatan ham, sizlar o‘zlaringiz zolimlarsiz", dedilar. Ya’ni ular o‘zlarining butlarga sig‘inishlari bilan o‘z jonlariga zulm qilganliklarini tan oldilar. Chunki ular hech narsaga qodir bo‘lmagan, gapira olmaydigan, foyda ham, zarar ham yetkaza olmaydigan jonsiz narsalarni Allohga sherik qilib, ularga ibodat qilishgan edi. Bu iqror ularning ichki vijdonlari va aql-idroklari bilan bo‘lgan tan olish edi, garchi tashqi tomondan o‘jarlikda davom etgan bo‘lsalar ham.

Foydalar:

• Insonning vijdoni va aqli, hatto eng qattiq mushrik bo‘lsa ham, haqiqatni tan olishga moyildir. Bu insonning fitratida Alloh taoloning birligiga iymon keltirish borligini ko‘rsatadi.
• Haqning dalillari shunchalik yorqin bo‘ladiki, hatto muxoliflar ham ularni ichki dunyosida tasdiqlashga majbur bo‘ladilar.
• Zulmning eng kattasi — bu Allohga shirk keltirishdir. Chunki inson o‘zining yaratuvchisini tark etib, hech narsaga qodir bo‘lmagan narsalarga sig‘inadi.
• Aql-idrokni ishlatish va fikr yuritish haqiqatga yetishishning eng muhim vositasidir. Inson o‘z aqlini ishlatsa, botil yo‘ldan qaytishi oson bo‘ladi.
• Qur’on hikoyatlarida keltirilgan bu kabi voqealar musulmonlarga o‘z e’tiqodlarini mustahkamlash va haqiqat yo‘lida sobit qolish uchun ibratdir.