سوره انبیا — آیه 64

معانی کلمات:

• فَرَجَعُوا إِلَىٰ أَنفُسِهِمْ: به خود بازگشتند و با عقل و اندیشه خود به داوری نشستند.
• الظَّالِمُونَ: ستمگران و کسانی که حق را نشناخته و در جایگاه نادرست قرار دادهاند.

تفسیر آیه:

هنگامی که حضرت ابراهیم (علیهالسلام) بتهای قوم خود را درهم شکست و آنان با خشم و تعجب نزد او آمدند و پرسیدند: «آیا تو این کار را کردهای؟» ابراهیم پاسخ داد: «بلکه بزرگشان این کار را کرده است؛ از آنها بپرسید اگر سخن میگویند.» در این لحظه، قوم به خود آمدند و به عقل و وجدان خویش بازگشتند. آنان دریافتند که بتها نه توانایی سخن گفتن دارند، نه دفاع از خود، و نه هیچ سود و زیانی برای کسی دارند. پس با وجدان بیدار خود اعتراف کردند که اگر این بتها را میپرستند، در حقیقت ستمکارند؛ زیرا عبادت را برای کسی قرار دادهاند که شایسته آن نیست و به خود و خدای خود ستم روا داشتهاند. این بازگشت به خود، لحظهای بیداری و اعتراف به حقیقت بود، هرچند که بعداً دوباره به جهل و گمراهی بازگشتند.

فواید و پیامهای آیه:

• انسان در اعماق وجود خود، حقیقت را میشناسد و وجدانش او را به سوی حق راهنمایی میکند؛ حتی مشرکان نیز در لحظهای که به خود بازگشتند، به ظلم خود اعتراف کردند.
• عبادت و پرستش، تنها شایسته کسی است که توانایی سود و زیان، شنیدن و پاسخ دادن دارد؛ پرستش موجودات بیجان و ناتوان، ظلمی آشکار به خویشتن است.
• بازگشت به عقل و اندیشه، نخستین گام برای رهایی از خرافات و باورهای نادرست است و قرآن کریم همواره انسانها را به تفکر و تدبر دعوت میکند.
• این آیه نشان میدهد که دین اسلام، دین عقلانیت و آگاهی است و پیروان آن را به اندیشیدن و پرسشگری فرا میخواند، نه به تقلید کورکورانه.