سوره انبیاء — آيت 64

1) لفظن جي معنيٰ ۽ وضاحت:

• فَرَجَعُوا: پوءِ اهي موٽيا، يعني پنهنجي سوچ ويچار ڏانهن موٽي آيا.
• إِلَىٰ أَنفُسِهِمْ: پنهنجي نفسن ڏانهن، يعني اندر کان غور ۽ فڪر ڪرڻ لڳا.
• الظَّالِمُونَ: ظلم ڪندڙ، يعني پاڻ تي ۽ سچ تي زيادتي ڪندڙ.

2) تفسير:

جڏهن حضرت ابراهيم عليه السلام انهن کان سوال ڪيو ته ڇو ٿا اهڙين مورتين جي پوڄا ڪريو جيڪي نه ڳالهائي سگهيون ٿيون، نه ڪجهه ٻڌي سگهيون ٿيون ۽ نه ئي ڪنهن جو ڪو نقصان يا فائدو ڪري سگهيون ٿيون، تڏهن اهي ماڻهو پهرين ته ڪاوڙ ۾ اچي ويا ۽ چوڻ لڳا ته تون ئي آهين جيڪو اسان جي معبودن جي باري ۾ اهڙيون ڳالهيون ڪري ٿو. پر پوءِ جڏهن انهن پنهنجي دل ۾ غور ۽ فڪر ڪيو ۽ پنهنجي عقل کي ڪم ۾ آندو، تڏهن کين حقيقت سمجهه ۾ اچي وئي ته واقعي اسان ئي پنهنجي جان تي ظلم ڪري رهيا آهيون. اهي پاڻ ئي مڃڻ لڳا ته اسان جو اهڙين بي جان مورتين کي الله جو شريڪ بڻائڻ ۽ انهن کان مدد گهرڻ سراسر غلطي ۽ ظلم آهي. اهڙي طرح انهن پنهنجي ئي زبان سان پنهنجي غلطي جو اعتراف ڪيو.

3) استنباط ۽ فائدا:

• هي آيت اسان کي سيکاريندي آهي ته جڏهن ڪو غلط رستي تي هجي ته ان کي پنهنجي اندر ۾ جهاتي پائي ۽ عقل کي ڪم ۾ آڻي سوچڻ گهرجي ته مان ڇا ڪري رهيو آهيان.
• الله تعاليٰ جي عبادت ۾ ڪنهن ٻئي کي شريڪ ڪرڻ سڀ کان وڏو ظلم آهي، جيئن قرآن ۾ شرڪ کي ”ظلم عظيم“ چيو ويو آهي.
• جيڪو شخص پنهنجي غلطي مڃي ۽ توبهه ڪري، اهو الله جي رحمت کان دور نه ٿو رهي. حضرت ابراهيم عليه السلام جي قوم جي ماڻهن جي دلين ۾ به هڪ لمحي لاءِ حق جي ڳالهه اثر ڪيو، جيتوڻيڪ بعد ۾ اهي پنهنجي ضد تي قائم رهيا.
• هي آيت اسان کي ترغيب ڏئي ٿي ته اسان هميشه پنهنجي عملن جو جائزو وٺندا رهون ۽ الله جي وحدانيت تي ايمان رکون، ڇاڪاڻ ته اهو ئي سڀ کان وڏي ڪاميابي آهي.