سوره لقمان — آیه 18

معانی کلمات:

• تُصَعِّرْ: از «صَعَر» به معنای کج کردن و برگرداندن صورت از روی تکبّر و خودبزرگبینی.
• خَدَّکَ: گونهات، کنایه از روی و چهره.
• مَرَحًا: شادیِ همراه با سرمستی، تکبّر و تبختر در راه رفتن.
• مُخْتَالٍ: متکبّر در راه رفتن، کسی که با خودپسندی و نخوت قدم برمیدارد.
• فَخُورٍ: بسیار فخرکننده و خودستا، کسی که به داشتههای خود میبالد و بر دیگران منت میگذارد.

تفسیر آیه:

لقمان حکیم در ادامه پندهای ارزشمند خود به فرزندش، او را از دو خصلت زشت اخلاقی بازمیدارد و به او درس تواضع و فروتنی میآموزد.

نخست میفرماید: «وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ»؛ یعنی روی خود را از مردم برنگردان و با تکبّر و نخوت، چهرهات را از آنان منحرف مساز. این تعبیر زیبا، بیانگر آن است که انسان مؤمن باید با گشادهرویی و احترام با مردم سخن بگوید و نگاه کند، نه اینکه از روی خودبزرگبینی، صورت خود را از آنان برگرداند و ایشان را حقیر شمارد. این رفتار، نشانهی کبر و غرور است که در اسلام به شدت نکوهش شده است.

سپس میفرماید: «وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا»؛ و در زمین با سرمستی و تبختر راه مرو. راه رفتنِ متکبّرانه، با قدمهای سنگین و کشیدن پاها بر زمین، یا با حرکات مغرورانه و نگاههای از بالا به پایین، از صفات جاهلان و مستکبران است. مؤمن واقعی، در راه رفتن و تمام حرکات خود، فروتنی و وقار را پیشه میکند و میداند که زمین، خاکی است که او از آن آفریده شده و به آن بازخواهد گشت؛ پس شایسته نیست بر آن تکبّر ورزد.

در پایان، علت این نهی را چنین بیان میکند: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ»؛ به راستی که خداوند هیچ متکبّر خودستایی را دوست نمیدارد. کسی که در راه رفتن، نگاه کردن و سخن گفتن، خود را بزرگ میبیند و بر دیگران فخر میفروشد، از محبت خداوند بیبهره است. چنین کسی نه تنها در دنیا مورد نفرت مردم قرار میگیرد، بلکه در آخرت نیز از رحمت الهی محروم خواهد ماند.

فواید و پیامهای آیه:

1. تواضع، نشانهی ایمان: فروتنی در برابر مردم، از والاترین صفات مؤمنان است و خداوند متواضعان را دوست دارد و درجاتشان را بالا میبرد.
2. احترام به کرامت انسانی: هر انسانی شایستهی احترام است؛ روی برگرداندن از مردم یا نگاه تحقیرآمیز به آنان، خلاف کرامت انسانی و ارزشهای اسلامی است.
3. اعتدال در رفتار: اسلام دین اعتدال است؛ همانگونه که در عبادات و معاملات، میانهروی را میپسندد، در راه رفتن و رفتارهای ظاهری نیز از هرگونه افراط و تفریط بازمیدارد.
4. خطر خودپسندی: تکبّر و فخرفروشی، انسان را از یاد خدا و شکر نعمتهای او غافل میکند و او را به ورطهی هلاکت میکشاند؛ چنانکه ابلیس به سبب تکبّر، از رحمت الهی رانده شد.
5. محبوبیت نزد خدا و مردم: کسی که متواضع و خوشبرخورد باشد، هم محبوب خداوند است و هم در دلهای مردم جای میگیرد؛ اما متکبّر، هم از خدا بیزار است و هم از مردم رانده.