سوره صافات — آیه 29

معانی کلمات:

• بَل: بلکه، برای ردّ و اِضراب (اعراض از سخن پیشین) به کار رفته است.
• لَمْ تَكُونُوا: نبودید و نیستید (در گذشته نبودید).
• مُؤْمِنِينَ: باوردارندگان، اهل ایمان و تصدیقکنندگان حق.

تفسیر آیه:

این آیه ادامه گفتوگوی اهل دوزخ است؛ آنجا که پیروانِ گمراهشده به رهبران و سرانِ گمراهکننده خود اعتراض میکنند و میگویند: «شما بودید که شبانهروز از راست و چپ به سراغ ما میآمدید و ما را از راه حق بازمیداشتید و گمراه میکردید.» اما رهبران در پاسخ میگویند: «نه، چنین نیست که ما شما را از راهی که بر آن بودید بازداشته باشیم؛ بلکه حقیقت این است که شما خود از آغاز، ایمان نیاورده بودید و در دلهایتان هیچ باوری به حق و حقیقت وجود نداشت. ما شما را گمراه نکردیم؛ بلکه شما خود افرادی کافر و منکرِ حق بودید و با اختیار خود راه کفر و گناه را برگزیدید. اگر شما اهل ایمان بودید، هرگز دعوت ما در شما اثر نمیکرد و نمیتوانستیم شما را از راه راست منحرف کنیم. پس سرچشمه گمراهی شما، هوای نفس و انکار خودتان بود، نه سخنان ما.»

فواید و پیامهای آیه:

• هر انسانی در برابر انتخابهای خود مسئول است و نمیتواند در روز قیامت، گناه و کفر خود را به گردن دیگران بیندازد؛ چرا که خداوند عادل، هیچکس را بر گمراهی مجبور نکرده است.
• این آیه هشدار میدهد که انسان باید مراقب باشد که با چه کسانی همنشین میشود و از چه کسانی پیروی میکند؛ اما در عین حال، عذر آوردن در پیشگاه خداوند پذیرفته نیست، زیرا عقل و فطرت، راه حق را میشناسد.
• ایمان، امری قلبی و حقیقی است، نه ظاهری و تقلیدی؛ کسانی که در دل به حق ایمان ندارند، بهانهها و وسوسههای دیگران بهانه نیست، بلکه نشاندهنده ضعف اراده و نبودِ باور راستین در آنان است.
• این گفتوگو درس عبرتی است برای اینکه در دنیا، پیش از آنکه دیر شود، به اصلاح باورها و پاکسازی دل از کفر و نفاق بپردازیم و از پیروی کورکورانه از سران فتنه و گمراهی بپرهیزیم؛ چرا که در آن روز، هیچ عذری پذیرفته نیست و هر کس نتیجه اعمال خود را میبیند.