سوره نساء — آيت 148

1) لفظن جي معنيٰ ۽ وضاحت:

• لَا يُحِبُّ: الله پسند نه ٿو ڪري، الله کي پسند ناهي.
• الْجَهْرَ: ظاهر ۽ بلند آواز سان چوڻ، اعلاني طرح ڳالهائڻ.
• بِالسُّوءِ: بري ۽ خراب ڳالهه، اها ڳالهه جيڪا ڪنهن جي بُريائي يا توهين تي مشتمل هجي.
• مِنَ الْقَوْلِ: ڳالهه مان، يعني زبان سان چوڻ مان.
• إِلَّا مَن ظُلِمَ: سواءِ ان شخص جي جنهن تي ظلم ڪيو ويو هجي، يعني مظلوم کي اجازت آهي.
• سَمِيعًا: ٻڌندڙ، هر آواز ۽ هر ڳالهه ٻڌندڙ.
• عَلِيمًا: ڄاڻندڙ، هر ڳالهه ۽ هر نيت کان واقف.

2) آيت جي تفسير:

الله تعاليٰ ٻڌايو آهي ته هو اهڙي ڳالهه کي پسند نه ٿو ڪري جيڪا ظاهري ۽ اعلاني طور تي بُري ۽ بي ادبي واري هجي، يعني ڪنهن جي بُريائي بيان ڪرڻ، ڪنهن کي گاريون ڏيڻ، يا ڪنهن جي باري ۾ خراب ڳالهيون پکيڙڻ الله کي پسند ناهي. اهو ئي سبب آهي ته اسلام ۾ زبان جي حفاظت تي تمام گهڻو زور ڏنو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته زبان ئي آهي جيڪا انسان کي وڏي نقصان ۾ وجهي سگهي ٿي.

پر انهيءَ عام قاعدي مان هڪ استثنا آهي، ۽ اها استثنا مظلوم لاءِ آهي. جيڪڏهن ڪنهن تي ظلم ٿيو هجي، ڪنهن جو حق مارو ويو هجي، ڪنهن کي ستايو ويو هجي، ته اهڙي مظلوم شخص کي اجازت آهي ته هو پنهنجي ظالم خلاف آواز بلند ڪري، پنهنجي مظلوميت بيان ڪري، ظالم جي خلاف فرياد ڪري، ۽ دعا ڪري ته اي الله! منهنجي مدد فرما، منهنجو حق واپس ڏياري، ظالم کي سزا ڏي. اهو مظلوم جو حق آهي ۽ ان ۾ ڪا به قباحت ناهي.

البتہ، اهو به ياد رهي ته مظلوم لاءِ به بهتر ۽ افضل اهو آهي ته هو صبر ڪري ۽ معاف ڪري، پر جيڪڏهن هو پنهنجي مظلوميت جو اظهار ڪري ٿو ته ان جي به اجازت آهي. انهيءَ سان گڏ اهو به شرط آهي ته مظلوم جو اظهار انصاف جي حد ۾ هجي، نه ته وڌيڪ بدتميزي ۽ توهين تائين پهچي.

آخر ۾ الله تعاليٰ پنهنجي ٻن صفتن جو ذڪر ڪري ٿو: هو ٻڌندڙ آهي، يعني توهان جي هر ڳالهه، هر آواز، هر شڪايت ۽ هر دعا کي ٻڌي ٿو، ۽ هو ڄاڻندڙ آهي، يعني توهان جي دلين ۾ ڇا آهي، توهان جو نيت ڇا آهي، توهان جي اندر جي حقيقت ڇا آهي، اهو سڀ ڄاڻي ٿو. تنهنڪري انسان کي گهرجي ته هو پنهنجي زبان ۽ پنهنجي دل ٻنهي جي حفاظت ڪري.

3) آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا ۽ سبق:

• زبان جي حفاظت جي اهميت: هي آيت اسان کي سيکاريندي آهي ته اسان جي زبان صاف ۽ پاڪ رهڻ گهرجي. ڪنهن جي بُريائي ڪرڻ، گاريون ڏيڻ ۽ بي ادبي ڳالهائڻ الله کي پسند ناهي. جيڪو پنهنجي زبان کي قابو ۾ رکي ٿو، اهو الله جو محبوب بڻجي ٿو.
• مظلوم جي حق جي حمايت: اسلام مظلوم جي حق ۾ آهي. مظلوم کي اهو حق ڏنو ويو آهي ته هو پنهنجي مظلوميت جو اظهار ڪري ۽ انصاف جي طلب ڪري. هي آيت اسان کي ٻڌائي ٿي ته اسلام ظلم جي خلاف آواز بلند ڪرڻ جي ترغيب ڏئي ٿو ۽ مظلوم کي هيٺ نه ٿو ڪري.
• الله جي ٻڌڻ ۽ ڄاڻڻ جو يقين: الله هر ڳالهه ٻڌي ٿو ۽ هر ڳالهه ڄاڻي ٿو. جڏهن اسان کي خبر هجي ته الله اسان جون سڀ ڳالهيون ٻڌي ۽ ڄاڻي ٿو، ته پوءِ اسان کي پنهنجي زبان ۽ پنهنجي نيت کي سنوارڻ گهرجي. هي يقين اسان کي برائي کان روڪي ٿو ۽ نيڪي ڏانهن راغب ڪري ٿو.
• صبر جي فضيلت: مظلوم کي جيتوڻيڪ اظهار جي اجازت آهي، پر صبر ۽ معافي وڌيڪ بهتر آهي. جيڪو صبر ڪري ٿو ۽ معاف ڪري ٿو، ان کي الله وڏو اجر ڏيندو. هي اسان کي سيکاريندي آهي ته اسان جي دل وڏي هجڻ گهرجي ۽ اسان معاف ڪرڻ جي عادت پيدا ڪرڻ گهرجي.
• اسلام جي انصاف پسندي: هي آيت ڏيکاري ٿي ته اسلام هڪ انصاف پسند مذهب آهي، جيڪو ظالم کي به موقعو ڏئي ٿو ته هو توبه ڪري ۽ مظلوم کي به حق ڏئي ٿو ته هو انصاف جي طلب ڪري. هي اسلام جي خوبصورتي آهي، جيڪا هر انسان جي حق ۽ عزت جي حفاظت ڪري ٿي.
• قرآن جي حڪمت: قرآن مجيد اسان کي زندگي جي هر شعبي ۾ رهنمائي ڪري ٿو. هي هڪ آيت اسان کي سيکاريندي آهي ته ڪيئن ڳالهائڻ گهرجي، ڪيئن خاموش رهڻ گهرجي ۽ ڪيئن انصاف جي حمايت ڪرڻ گهرجي. جيڪو قرآن جي تعليمات تي عمل ڪري ٿو، اهو دنيا ۽ آخرت ۾ ڪامياب ٿئي ٿو.