سوره بقره — آیه 78

معانی کلمات:

• أُمِّیُّونَ: جمع «أُمّی»، به کسانی گفته میشود که خواندن و نوشتن نمیدانند.
• أَمانِیَّ: جمع «أُمنِیَّة»، به معنای آرزوها و تلاوتِ صرف (خواندن بدون فهم معنا) و نیز گفتههایی که از روی خیال و وهم ساخته میشوند.
• یَظُنُّونَ: گمان میبرند، پندار و توهّم دارند (در برابر یقین).

تفسیر آیه:

خداوند متعال در ادامه بیان حالات گروهی از یهود، به گروه دیگری از آنان اشاره میکند که ویژگی آنان جهل و بیخبری است. این گروه که «اُمّی» خوانده میشوند، نه خواندن میدانستند و نه نوشتن، و از حقیقت تورات و محتوای آن هیچ آگاهی نداشتند. آنان تنها با تلاوتِ صرفِ الفاظ، یا شنیدن روایتهایی که از بزرگان و علماي خود گرفته بودند، به مطالبی دست مییافتند که در واقع چیزی جز آرزوها و خیالات و پندارهای باطل نبود. این افراد نه به کتاب آسمانی علم حقیقی داشتند و نه به آنچه که در آن از نشانههای پیامبر خاتم (صلیاللهعلیهوسلم) آمده بود، آگاه بودند. بلکه تنها به گمانها و توهّمات خود دل بسته بودند و آن را به جای حقیقت پذیرفته بودند. بنابراین، ایمان آنان بر پایه یقین استوار نبود، بلکه بر اساس ظنّ و گمانی بیاساس بنا شده بود که هیچ ارزش علمی و شرعی نداشت.

فواید و پیامهای آیه:

1. نکوهش تقلید کورکورانه: این آیه نشان میدهد که پیروی از گمان و خیالات، بدون علم و آگاهی، انسان را از حقیقت دور میکند و او را در جهل و گمراهی نگه میدارد. مؤمن باید در دین خود به دنبال یقین و علم باشد، نه ظنّ و گمان.
2. اهمیت علم و آگاهی: جهل به کتاب خدا و عدم درک معانی آن، زمینهساز انحراف و پذیرش خرافات و اکاذیب میشود. از این رو، مسلمان باید همواره در پی فراگیری علوم قرآنی و فهم صحیح دین باشد.
3. خطر تحریف و بدعت: کسانی که از حقیقت کتاب الهی بیخبرند، به راحتی میتوانند فریب تحریفکنندگان و بدعتگذاران را بخورند و به جای وحی الهی، سخنان باطل را بپذیرند. پس باید در شناخت دین، به منابع اصیل و معتبر مراجعه کرد.
4. دعوت به بصیرت: این آیه انسان را دعوت میکند که از ظاهرگرایی و اکتفا به تلاوت صرف، فراتر رفته و به تدبّر و تفکر در معانی آیات الهی بپردازد تا به ایمانی استوار و یقینی دست یابد.