سوره حج — آيت 43

1. لفظن جي معنيٰ ۾ وضاحت:

• قَوْمُ: قوم، يعني هڪ گروهه يا برادري جا ماڻهو جيڪي ڪنهن هڪ شخص يا خيال جي پيروي ڪن.
• إِبْرَاهِيمَ: حضرت ابراهيم عليه السلام، الله جا نبي ۽ رسول، جن کي ”خليل الله“ چيو وڃي ٿو.
• لُوطٍ: حضرت لوط عليه السلام، الله جا نبي، جن کي حضرت ابراهيم عليه السلام جي دعوت تي ايمان آندو ۽ پوءِ سدوم ۽ عامورا واري علائقي ڏانهن نبي بڻجي موڪليا ويا.

1. آيت جي تفسير:

هي آيت سورة الحج جي ان سلسلي جو حصو آهي، جنهن ۾ الله تعاليٰ پنهنجي نبي ڪريم ﷺ کي تسلي ڏئي ٿو ته جيڪڏهن تنهنجي قوم توکي ڪوڙو ڪري ٿي، ته اها ڪا نئين ڳالهه نه آهي. تنهنجي کان اڳ به ڪيترن ئي نبين کي سندن قومن ڪوڙو ڪيو هو. انهن ۾ قوم نوح، قوم عاد، قوم ثمود، قوم ابراهيم، قوم لوط، اصحاب مدين ۽ فرعون جا ماڻهو شامل آهن. هيءَ آيت خاص طور تي ٻن قومن جو ذڪر ڪري ٿي: قوم ابراهيم ۽ قوم لوط.

قوم ابراهيم عليه السلام يعني بابل ۽ عراق واري علائقي جا ماڻهو، جن حضرت ابراهيم عليه السلام کي الله جي توحيد جي دعوت ڏيڻ تي ڪوڙو ڪيو، کين ستايو ۽ نيٺ باهه ۾ اڇلائڻ جي ڪوشش ڪئي. حضرت ابراهيم عليه السلام انهن کي هڪ الله جي عبادت ڏانهن سڏيو، پر انهن پنهنجي بت پرستي ۽ ستارن جي پوڄا تي قائم رهيا ۽ سندن دعوت کي رد ڪري ڇڏيو.

قوم لوط عليه السلام يعني سدوم ۽ عامورا واري علائقي جا ماڻهو، جن حضرت لوط عليه السلام کي ڪوڙو ڪيو. اهي ماڻهو بدڪاري ۽ بي حيائي جهڙن ڪمن ۾ مبتلا هئا، جيڪي انهن کان اڳ دنيا ۾ ڪنهن به قوم نه ڪيا هئا. حضرت لوط عليه السلام انهن کي الله جي عبادت ڏانهن سڏيو ۽ انهن جي بي حيائي کان منع ڪيو، پر انهن نه صرف سندس دعوت کي رد ڪيو، بلڪه کيس ڌمڪيون ڏنيون ۽ سندس مهمانن تي به حملا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

هن آيت ۾ الله تعاليٰ ٻنهي قومن جو ذڪر ڪري پنهنجي نبي ﷺ کي ٻڌائي ٿو ته تڪذيب ۽ مخالفت جو اهو سلسلو پراڻو آهي، ۽ انهن سڀني قومن کي الله تعاليٰ مهلت ڏني، پوءِ پنهنجي مقرر وقت تي سخت عذاب سان پڪڙيو. اهڙي طرح هي آيت نبي ڪريم ﷺ ۽ سندن صحابن کي صبر ۽ استقامت جي تلقين ڪري ٿي ۽ ٻڌائي ٿي ته الله تعاليٰ ظالمن کي ضرور پڪڙيندو آهي، جيتوڻيڪ اهي ڪجهه وقت لاءِ آزاد ۽ آباد رهن ٿا.

1. آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا ۽ سبق:

• الله تعاليٰ پنهنجي نبين ۽ مؤمنن کي تسلي ڏئي ٿو ته مخالفت ۽ تڪذيب هميشه کان هلي اچي ٿي، تنهنڪري ان تي حيراني نه کائڻ گهرجي.
• نبين جي دعوت ۾ صبر ۽ استقامت جو وڏو سبق ملي ٿو. حضرت ابراهيم عليه السلام ۽ حضرت لوط عليه السلام پنهنجي قومن جي سخت مخالفت ۽ ايذاءَ کي برداشت ڪيو ۽ الله جي دعوت تي قائم رهيا.
• الله تعاليٰ ظالمن کي فوراً عذاب نه ڏئي ٿو، پر کين مهلت ڏئي ٿو ته شايد اهي توبه ڪن ۽ سڌري پون. هيءَ الله جي رحمت ۽ حلم جي نشاني آهي.
• جڏهن الله جو عذاب اچي ٿو، ته پوءِ ڪنهن به ظالم کي بچاءُ نه ٿو ملي. قوم ابراهيم ۽ قوم لوط ان جو واضح ثبوت آهن.
• هي آيت اسان کي سيکاري ٿي ته اسان کي به پنهنجي دين جي دعوت ۾ صبر ڪرڻ گهرجي ۽ مخالفتن کان نه گهٻرائڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته آخرڪار حق جي فتح ۽ باطل جي شڪست يقيني آهي.
• قرآن مجيد ۾ گذريل قومن جا قصا فقط تاريخي ڪهاڻيون نه آهن، پر اهي عبرت ۽ نصيحت جا خزانا آهن، جيڪي اسان کي زندگي جي هر موڙ تي رهنمائي ڪن ٿا.
• هي آيت اسان کي الله جي وحدانيت ۽ نبوت جي سچائي تي ايمان کي مضبوط ڪرڻ جي ترغيب ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ ته انبين جي سلسلي ۾ حضرت ابراهيم ۽ حضرت لوط جهڙا عظيم نبي به شامل آهن، جن جي دعوت ۽ تعليم قرآن مجيد ۾ محفوظ آهي.