سوره زخرف — آیه 20

معانی کلمات:

• یَخْرُصُونَ: دروغ میگویند، گمان میبرند و تخمین میزنند (بدون علم و یقین).
• لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ: اگر خداوند اراده میکرد (و نمیخواست).
• مَا عَبَدْنَاهُمْ: ما آنها را عبادت نمیکردیم (منظورشان ملائکه و معبودهای دروغین بود).

تفسیر آیه:

مشرکان قریش وقتی با اعتراض پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) مواجه شدند که چرا غیر خدا را عبادت میکنند، بهانهای واهی آوردند و گفتند: «اگر خداوندِ رحمان میخواست که ما اینها را نپرستیم، هرگز ما آنها را عبادت نمیکردیم؛ پس این عبادت، خواست و ارادهی خداست و ما در این کار معذوریم!»

خداوند متعال در پاسخ این سخنِ باطل میفرماید: اینان با این ادعا هیچ علم و آگاهی ندارند؛ نه از جانب خداوند بر این مطلب دلیلی نازل شده و نه برهان عقلی بر آن اقامه کردهاند. بلکه این سخن صرفاً دروغپردازی و گمانی بیاساس است که برای فرار از حقیقت و توجیه شرک خود ساختهاند. خداوند پیش از این، پیامبران را با معجزات و کتابهای آسمانی فرستاده و حجت را بر بندگان تمام کرده است؛ بنابراین احتجاج به قضا و قدر، پس از اتمام حجت، باطلترین بهانههاست. اگر ارادهی خداوند بر عبادت آنها تعلق گرفته بود، هرگز آنها را به عبادت امر نمیکرد و پیامبران را برای نهی از آن نمیفرستاد. پس مشیت الهی به معنای رضایت او نیست؛ بلکه خداوند شرک را برای بندگان نخواسته و آن را حرام کرده است.

فواید و پیامهای آیه:

1. بطلان بهانهی تقدیر: هیچکس نمیتواند گناه و شرک خود را به ارادهی خداوند نسبت دهد؛ زیرا خداوند انسان را مختار آفریده و با فرستادن پیامبران، راه حق را از باطل روشن کرده است.
2. اهمیت علم و برهان: در دین اسلام، هیچ سخنی بدون علم و دلیل پذیرفته نیست و تقلید کورکورانه از خرافات و گمانها، مذموم است.
3. مسئولیتپذیری انسان: انسان در برابر اعمال خود مسئول است و نمیتواند با فرافکنی، مسئولیت را به گردن خدا بیندازد؛ این نشانهی عدالت الهی است که هیچکس را بدون اتمام حجت مجازات نمیکند.
4. رحمت الهی: خداوند با ارسال رسولان و کتب آسمانی، راه هدایت را برای همه باز کرده است تا هیچکس در روز قیامت عذری نداشته باشد؛ این لطف و رحمت اوست که بندگان را به سعادت دعوت میکند.