سوره فرقان — آيت 17

1) مشڪل لفظن جي معنيٰ:

• يَحْشُرُهُمْ: کين گڏ ڪندو، قيامت جي ميدان ۾ گڏ ڪري آڻيندو.
• مَا يَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ: اهي شيون ۽ هستيون جن کي الله کان سواءِ پوڄيندا هئا، جهڙوڪ بت، ملائڪ، عيسىٰ ۽ جنّ وغيره.
• أَضْلَلْتُمْ: اوھان کين گمراهه ڪيو، حق کان ڀٽڪايو.
• ضَلُّوا السَّبِيلَ: اهي پاڻ ئي رستي کان ڀٽڪي ويا.

2) آيت جي تفسير:

قيامت جي ڏينهن الله تعاليٰ مشرڪن کي ۽ انهن کي به گڏ ڪندو، جن کي اهي الله کان سواءِ پوڄيندا هئا، يعني بت، ملائڪ، عيسىٰ ۽ جنّ وغيره کي به حاضر ڪندو. پوءِ الله تعاليٰ انهن معبودن کي مخاطب ٿي فرمايندو ته: ڇا اوھان پنهنجي مرضيءَ سان منهنجي انهن ٻانهن کي گمراهه ڪيو هو ۽ انهن کي حڪم ڏنو هو ته اوھان جي پوڄا ڪن؟ يا اهي پاڻ ئي حق جو رستو وڃائي ويٺا ۽ پنهنجي خواهش موجب اوھان جي پوڄا ڪرڻ لڳا؟ هي سوال درحقيقت عبادت ڪندڙن کي عار ڏيڻ ۽ انهن تي حجت قائم ڪرڻ لاءِ هوندو، ته جيئن سڀني تي ظاهر ٿي وڃي ته گمراهي انهن پنهنجي ئي اختيار سان اختيار ڪئي هئي، معبودن جو ان ۾ ڪو ڏوهه نه هو.

3) هن آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا:

• قيامت جو ڏينهن يقيني آهي، ۽ الله تعاليٰ هر شيءِ کي گڏ ڪري حساب ڪندو، جنهن تي ايمان آڻڻ ضروري آهي.
• شرڪ جي سزا ۽ ان جي خطرناڪيءَ جو پتو پوي ٿو، ته مشرڪ پنهنجي معبودن سان گڏ قيامت ۾ حاضر ٿيندا ۽ انهن کان ئي پڇا ٿيندي.
• الله تعاليٰ جو انصاف ۽ حڪمت ظاهر ٿئي ٿي، جو هو معبودن کان به پڇي ٻڌندو، ته جيئن ڪنهن تي ڪو الزام نه رهي.
• انسان کي پنهنجي عملن جي ذميواري جو احساس ٿئي ٿو، ته گمراهي يا هدايت پنهنجي اختيار سان آهي، ڪنهن ٻئي تي ڀاڙڻ صحيح ناهي.
• اهو سبق ملي ٿو ته صرف الله ئي عبادت جو حقدار آهي، ۽ ان کان سواءِ ٻين کي پوڄڻ جو ڪو به فائدو نه ٿيندو، بلڪه نقصان ئي نقصان آهي.
• قرآن مجيد جي سچائي ۽ ان جي علم جي وسعت جو اظهار ٿئي ٿو، جو اهو قيامت جي اهڙين دقيق ڳالهين جي اڳواٽ خبر ڏئي ٿو، جيڪا انسان جي عقل کان مٿي آهي.