سوره اعراف — آیه 17

معانی کلمات:

• مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ: از مقابل و پیش روی آنان (جهت آخرت).
• وَمِنْ خَلْفِهِمْ: از پشت سر آنان (جهت دنیا).
• وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ: از سمت راست آنان (راههای خیر و حسنات).
• وَعَن شَمَائِلِهِمْ: از سمت چپ آنان (راههای شر و سیئات).
• شَاكِرِينَ: سپاسگزاران و مؤمنانی که نعمتهای الهی را میشناسند و در مسیر طاعت به کار میگیرند.

تفسیر آیه:

شیطان پس از آنکه از درگاه الهی رانده شد و لعنت ابدی بر او قرار گرفت، در برابر پروردگار سوگند یاد کرد که بندگان را از هر سو مورد هجوم قرار دهد. او گفت: «سپس به سراغ آنان میروم از پیش رو و از پشت سر و از راست و از چپشان». این عبارات کنایه از احاطه کامل بر انسان از تمام جهات است؛ یعنی شیطان از هیچ تلاشی برای گمراه کردن آدمیزادگان فروگذار نخواهد کرد. او از جهت آخرت، مردم را به شک و تردید میاندازد و از جهت دنیا، آنان را به دنیاپرستی و حرص بر آن ترغیب میکند. از سمت راست (راههای خیر) آنان را از انجام اعمال نیک بازمیدارد و از سمت چپ (راههای شر) آنان را به گناهان و شهوات دعوت مینماید. او شبهات را در دلهایشان میافکند و کارهای زشت را در نظرشان زیبا جلوه میدهد. سپس شیطان با تکیه بر دانش خود گفت: «و بیشتر آنان را سپاسگزار نخواهی یافت»؛ یعنی اکثر بنیآدم را شاکر نعمتهای تو نخواهی یافت، بلکه آنان کفران نعمت کرده و از راه حق منحرف میشوند. این گفته شیطان بر اساس گمان و پیشبینی بود و بعدها خداوند در آیهای دیگر فرمود که این گمان شیطان درست از آب درآمد و بیشتر مردم از او پیروی کردند و تنها گروه اندکی مؤمن و سپاسگزار ماندند.

فواید و درسهای آیه:

• دشمنی شیطان با انسان، دشمنیای قدیمی، سرسخت و فراگیر است که از همه جهات به انسان حمله میکند؛ پس مؤمن باید هوشیار باشد و در همه حال به خدا پناه برد.
• شیطان از راههای خیر نیز وارد میشود تا انسان را از انجام کارهای نیک بازدارد یا در نیت و اخلاص او خلل ایجاد کند؛ بنابراین باید مراقب وسوسههای پنهان در عبادات باشیم.
• تنها راه نجات از وسوسههای شیطانی، یاد خدا، توکل بر او و سپاسگزاری از نعمتهایش است؛ زیرا کسی که شکرگزار باشد، خداوند او را در پناه خود قرار میدهد.
• این آیه نشان میدهد که اکثریت مردم در معرض غفلت و ناسپاسی قرار دارند؛ پس مؤمن نباید به اکثریت تکیه کند، بلکه باید به راه حق و صراط مستقیم پایبند باشد، هرچند تنها بماند.
• شناخت راههای نفوذ شیطان (ترس از آینده، حرص به دنیا، غفلت از آخرت، وسوسه در اعمال خیر) به انسان کمک میکند تا دامهای او را بشناسد و از آنها دوری کند.