سوره حجر — آيت 30

1) لفظن جي معنيٰ ۽ وضاحت:

• فَسَجَدَ: پوءِ سجدو ڪيائون، يعني الله جي حڪم اڳيان جهڪي پيا ۽ عاجزي ظاهر ڪيائون.
• الْمَلَائِكَةُ: ملائڪ، يعني الله جا نوراني مخلوق، جن کي الله تعاليٰ پنهنجي حڪمن جي تعميل لاءِ پيدا ڪيو آهي.
• كُلُّهُمْ: سڀئي، يعني انهن مان ڪو به هڪ به ڇڏيو نه ويو.
• أَجْمَعُونَ: سارا ۽ سمورا، هي لفظ "ڪل" کان پوءِ اچي تعميم ۾ وڌيڪ تاڪيد پيدا ڪري ٿو، يعني ڪو به هڪ به ان سجدي کان رهجي نه ويو.

2) آيت جي تفسير:

الله تعاليٰ جناب آدم عليہ السلام کي پيدا ڪرڻ کان پوءِ ملائڪن کي حڪم ڏنو ته آدم کي سجدو ڪريو. ان حڪم جي تعميل ۾ سڀني ملائڪن بنا ڪنهن استثنا ۽ بنا ڪنهن دير جي، پنهنجي رب جي فرمانبرداري ڪندي، آدم عليہ السلام کي سجدو ڪيو. انهن مان نه ڪو هڪ به پوئتي رهيو ۽ نه ڪنهن انڪار ڪيو. آيت ۾ ٻن تاڪيدن سان ٻڌايو ويو آهي ته سڀ ملائڪ سجدو ڪيائون، ته جيئن اهو واضح ٿئي ته ان ۾ ڪا به گنجائش، ڪا به تخصيص ۽ ڪو به استثنا نه هئي. البت شيطان (ابليس) انهن سجدو ڪندڙن ۾ شامل نه هو، تنهن انڪار ڪيو ۽ الله جي حڪم جي نافرماني ڪئي، جنهن ڪري هو ملعون ۽ رانديو ٿيو. انهيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ملائڪ الله جي حڪم جي تعميل ۾ ڪنهن به قسم جي سستي يا حيلو نه ٿا ڪن، پر فوراً ۽ مڪمل طور تي فرمانبردار ٿين ٿا.

3) آيت مان حاصل ٿيندڙ فائدا ۽ سبق:

• الله تعاليٰ جي حڪم جي تعميل ۾ ڪا به دير ۽ ڪا به سستي نه ڪرڻ گهرجي، جيئن ملائڪن فوراً ۽ مڪمل طور تي سجدو ڪيو.
• ملائڪن جي فرمانبرداري ۽ انهن جي اتحاد ۾ اسان لاءِ سبق آهي ته الله جي حڪمن تي عمل ڪرڻ ۾ ڪنهن به قسم جي ڪاهلي ۽ انڪار کان بچڻ گهرجي.
• ابليس جي انڪار جو ذڪر انهيءَ ڳالهه ڏانهن اشارو آهي ته الله جي حڪم جي نافرماني انسان کي ذلت ۽ لعنت ڏانهن وٺي ٿي وڃي، جڏهن ته فرمانبرداري عزت ۽ برڪت جو سبب بڻجي ٿي.
• قرآن مجيد ۾ الله تعاليٰ پنهنجي حڪمن کي مختلف اندازن ۾ تاڪيد سان بيان فرمائي ٿو، ته جيئن انسان انهن تي غور ڪري ۽ پوري يقين سان عمل ڪري.
• ملائڪن جو سڀني جو سڀني سجدو ڪرڻ انهيءَ ڳالهه جو ثبوت آهي ته الله جي حڪم اڳيان سڀني مخلوقات کي جهڪڻ گهرجي، ۽ ان ۾ ڪنهن به قسم جي تفرقي ۽ استثنا جي گنجائش نه آهي.
• هي آيت اسان کي سيکاريندي آهي ته الله جي پيغمبرن ۽ اوليائن جي تعظيم ۽ احترام ڪرڻ ايمان جو حصو آهي، جيئن ملائڪن آدم عليہ السلام جي تعظيم ڪئي، پر عبادت صرف ۽ صرف الله تعاليٰ جي لاءِ آهي.
• قرآن مجيد جي هر آيت ۾ اسان لاءِ هدايت ۽ نصيحت آهي، جيڪڏهن اسان ان تي غور ۽ فڪر ڪريون ته اسان جي ايمان ۾ اضافو ٿئي ٿو ۽ اسان الله جي وڌيڪ ويجهو ٿيون ٿا.