سوره انبیا — آیه 23

معانی کلمات:

• لا یُسأل: بازخواست نمیشود، مورد پرسش قرار نمیگیرد.
• عمّا یفعل: از آنچه انجام میدهد.
• و هم یُسألون: و آنان (مخلوقات) بازخواست میشوند.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه، یکی از نشانههای یگانگی و قدرت مطلق خود را بیان میکند و میفرماید که او هرگز در برابر کارهایش بازخواست نمیشود؛ زیرا او مالک مطلق هستی است و هر کاری که انجام دهد، بر اساس حکمت و عدالت کامل است و هیچکس نمیتواند از او پرسش کند یا بر او ایراد بگیرد. او در مُلک خود هرگونه که بخواهد حکم میکند و تدبیر مینماید و این حق اوست، چرا که او دانا و حکیم است و همه کارهایش بر اساس مصلحت و در جایگاه شایسته خود قرار دارد.

اما در مقابل، تمام مخلوقات او — اعم از انسانها و جنها — در برابر اعمال و رفتار خود مسئول هستند و در روز قیامت بازخواست میشوند. آنان باید پاسخگوی کارهای خویش باشند و سزای اعمال نیک و بد خود را ببینند؛ زیرا آنان بندگان حقیقی خداوند هستند و در افعالشان نقص و خطا بسیار است و نیازمند حساب و کتاب میباشند. این تفاوت آشکار میان خالق و مخلوق، نشاندهنده عظمت و بینیازی خداوند و نیازمندی و وابستگی کامل بندگان به اوست.

فواید و پیامهای آیه:

1. عظمت و بینیازی خداوند: این آیه به ما میآموزد که خداوند از هر جهت بینیاز است و هیچکس نمیتواند بر او اعتراض کند؛ زیرا او مالک حقیقی همه چیز است و حکمت و عدالت او در همه افعالش جاری است. این باور، ایمان ما را به خداوند تقویت میکند و آرامش عمیقی به دل میبخشد.
2. مسئولیتپذیری انسان: آیه ما را متوجه میسازد که در برابر اعمال خود مسئولیم و نمیتوانیم از زیر بار این مسئولیت شانه خالی کنیم. این هشدار، انگیزهای برای انجام کارهای نیک و پرهیز از گناهان است و ما را به سوی زندگی پاک و خداپسندانه سوق میدهد.
3. عدالت الهی: این آیه یادآور عدالت کامل خداوند است که هیچ عمل کوچک یا بزرگی از دید او پنهان نمیماند و همه در برابر او پاسخگو خواهند بود. این باور، امید به پاداش نیکوکاران و بیم از عذاب بدکاران را در دل زنده میکند و ما را به سوی رستگاری هدایت مینماید.
4. تسلیم در برابر اراده الهی: وقتی بدانیم که خداوند در کارهایش بازخواست نمیشود، در برابر قضا و قدر او تسلیم میشویم و از اعتراض به تقدیر الهی پرهیز میکنیم. این تسلیم، روحیه رضا و شکرگزاری را در ما تقویت میکند و ما را به بندهای شاکر و صبور تبدیل میسازد.