سوره انعام — آیه 39

معانی کلمات:

• صُمّ: جمع «أصم»، یعنی کسانی که شنوایی خود را از دست داده‌اند و صدایی را نمی‌شنوند.
• بُکْم: جمع «أبکم»، یعنی کسانی که قدرت سخن گفتن ندارند و زبانشان بسته است.
• الظُّلُمات: جمع «ظُلمَة»، به معنای تاریکی‌ها؛ در اینجا کنایه از گمراهی‌ها و جهل‌های متعدد است.
• یُضِلَّهُ: او را گمراه کند و از راه حق بازدارد.
• صِراطٍ مُستَقیم: راه راست و بدون انحراف که همان راه هدایت و ایمان است.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه، حال کسانی را که آیات و نشانه‌های روشن او را تکذیب می‌کنند، به زیبایی ترسیم می‌فرماید: آنان مانند کرانی هستند که صدای حق را نمی‌شنوند و مانند گنگانی هستند که زبان به سخن حق نمی‌گشایند. آنان در تاریکی‌های جهل، گمراهی و شک‌های گوناگون سرگردانند؛ نه چشمی دارند که راه را ببیند، نه گوشی که ندای هدایت را بشنود و نه زبانی که حقیقت را بگوید. چنین افرادی هرگز به راه راست راه نمی‌یابند، مگر آنکه خداوند اراده‌ی هدایتشان را بفرماید.

سپس خداوند به بیان حکمت خود می‌پردازد و می‌فرماید: هر که را خداوند بخواهد، به سبب کفر و لجاجتش گمراه می‌گذارد و او را در تاریکی‌ها رها می‌کند؛ و هر که را بخواهد، به لطف و رحمت خود بر راهی راست و مستقیم قرار می‌دهد که هیچ انحرافی در آن نیست. این آیه نشان می‌دهد که هدایت و ضلالت، همه به مشیت الهی وابسته است؛ اما این مشیت بر اساس عدل و حکمت اوست: کسی که حقیقت را ببیند و باز انکار کند، سزاوار گمراهی است و کسی که طالب حق باشد، شایسته‌ی هدایت.

فواید و پیام‌های آیه:

1. اهمیت شنوایی و گفتار در هدایت: انسان برای پذیرش حق، نیازمند گوش شنوا و زبان گویاست؛ کسانی که از این نعمت‌ها در مسیر حق استفاده نمی‌کنند، در حقیقت خود را به کر و لالی معنوی دچار کرده‌اند.
2. تکذیب آیات، سرآغاز گمراهی: کسانی که با علم و آگاهی، آیات خدا را انکار می‌کنند، به تدریج در تاریکی‌های جهل و گمراهی فرو می‌روند و راه بازگشت برایشان دشوار می‌شود.
3. رحمت و عدالت الهی: خداوند نه کسی را بدون دلیل گمراه می‌کند و نه بدون استحقاق هدایت می‌دهد؛ بلکه هر کس با انتخاب خود، زمینه‌ی هدایت یا ضلالت خویش را فراهم می‌سازد.
4. امید به رحمت الهی: این آیه به ما می‌آموزد که هیچ‌کس از دایره‌ی رحمت خدا خارج نیست؛ اگر انسان بخواهد و تلاش کند، خداوند او را بر صراط مستقیم قرار می‌دهد و از تاریکی‌ها به نور می‌برد.
5. پرهیز از تکذیب آیات: مؤمن باید همواره با تلاوت قرآن و تدبر در آیات الهی، خود را از زمره‌ی تکذیب‌کنندگان دور نگه دارد و با گوش دادن به ندای حق و گفتار صادقانه، در مسیر هدایت ثابت قدم بماند.