سوره دخان — آیه 42

معانی کلمات:

• إِلَّا مَن رَّحِمَ اللَّهُ: مگر کسانی که خداوند به آنان رحمت کند.
• الْعَزِیزُ: آن که غالب و پیروز است و هیچ کس بر او چیره نمی‌شود.
• الرَّحِیمُ: بسیار مهربان به بندگان مؤمن خود.

تفسیر آیه:

در آن روز بزرگ که قیامت برپا می‌شود، هیچ کسی نمی‌تواند از دیگری دفاع کند و هیچ سودی به حال او نداشته باشد، و هیچ‌کس نمی‌تواند یاری‌گر دیگری باشد. نه خویشاوندی سود می‌دهد و نه دوستی و نه شفاعتی بدون اذن خداوند پذیرفته می‌شود. اما کسانی که خداوند آنان را مورد رحمت خود قرار داده است، از این قاعده مستثنا هستند؛ یعنی مؤمنانی که با ایمان و عمل صالح از دنیا رفته‌اند، خداوند به لطف خود آنان را می‌بخشد و ممکن است به برخی از آنان اجازه شفاعت دهد تا برای دیگر مؤمنان شفاعت کنند. پس تنها رحمت خداوند است که در آن روز سود می‌بخشد و نجات‌بخش است.

خداوند متعال در پایان آیه، خود را با دو صفت بزرگ معرفی می‌کند: «عزیز» یعنی آن که بر همه چیز غالب است و هیچ کس نمی‌تواند از عذاب او جلوگیری کند یا در برابر اراده او بایستد؛ و «رحیم» یعنی آن که نسبت به بندگان مؤمن خود بسیار مهربان است و رحمت او شامل حال آنان می‌شود. پس او هم در عذاب دشمنانش قادر و پیروز است و هم در رحمت به دوستانش مهربان و بخشنده.

فواید و پیام‌های آیه:

1. در قیامت، هیچ رابطه و نسبتی بدون رحمت خداوند سودی ندارد؛ پس باید در دنیا به دنبال کسب رحمت الهی باشیم، نه تکیه بر خویشاوندی یا مقام.
2. رحمت خداوند شامل حال کسانی می‌شود که در دنیا ایمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند؛ پس راه نجات، ایمان و عمل نیک است.
3. شفاعت تنها به اذن خداوند و برای کسانی است که مورد رحمت او قرار گرفته‌اند؛ این امیدواری را در دل مؤمنان زنده می‌کند که با رعایت دستورات الهی، می‌توانند از شفاعت پیامبران و اولیاء بهره‌مند شوند.
4. خداوند هم «عزیز» است و هم «رحیم»؛ این دو صفت به ما می‌آموزد که هم از خدا بترسیم و از عذاب او بپرهیزیم، هم به رحمت او امیدوار باشیم و از گناه توبه کنیم.
5. این آیه به ما می‌آموزد که در زندگی، تنها تکیه‌گاه واقعی خداوند است و باید همه امید خود را به رحمت او ببندیم، نه به قدرت یا ثروت یا مقام دیگران.