سوره فجر — آیه 17

معانی کلمات:

• کَلَّا: حرف ردع و زجر است؛ یعنی چنین نیست، باز ایست!
• لَا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ: به یتیم نیکی و احسان نمیکنید و او را گرامی نمیدارید.
• الْیَتِیمَ: کودکی که پدرش را از دست داده و به سن بلوغ نرسیده است.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در این آیه، انسان را از پندار نادرستش بازمیدارد و میفرماید: هرگز چنین نیست که گمان میکنید! نه، بلکه حقیقت چیز دیگری است. شما در اشتباهید که فکر میکنید ثروت و دارایی، نشانه کرامت و محبت خداوند است و فقر و تنگدستی، نشانه خواری و بیارزشی انسان نزد پروردگار. این پندار باطلی است که در ذهن خود ساختهاید.

واقعیت این است که شما نهتنها به یتیم احترام نمیگذارید و او را گرامی نمیدارید، بلکه با وجود توانایی و ثروتی که خداوند به شما عطا کرده، از احسان و نیکی به او دریغ میورزید. شما اموال و داراییهای خود را در راه درست و پسندیده به کار نمیگیرید و به نیازمندان و کسانی که سرپرست خود را از دست دادهاند، توجهی نمیکنید. این رفتار شما نشان میدهد که نهتنها ادعای شما درباره کرامت و اهانت باطل است، بلکه کردار شما از گفتارتان نیز زشتتر و نکوهیدهتر است؛ چرا که به جای شکرگزاری نعمتهای الهی، آنها را در مسیر نادرست مصرف میکنید و حقوق دیگران را نادیده میگیرید.

فواید و پیامهای آیه:

1. معیار کرامت و خواری: کرامت و ارزش انسان در پیشگاه خداوند به مال و ثروت نیست، بلکه به ایمان، تقوا و عمل صالح است. پس نباید فقر و غنا را ملاک محبت یا خشم الهی بدانیم.
2. توجه به یتیمان: اسلام دین مهربانی و نوعدوستی است و سفارش ویژهای به حمایت از یتیمان کرده است. احسان به یتیم، از نشانههای ایمان راستین و اخلاق پسندیده است.
3. آسیبشناسی ثروت: ثروت اگر در راه درست به کار گرفته نشود، نهتنها مایه سعادت نیست، بلکه وسیله شقاوت و دوری از خداوند میشود. انسان باید از نعمتهای الهی در مسیر رضای او استفاده کند.
4. نقد فرهنگ غلط: این آیه ما را از فرهنگ نادرستی که افراد را بر اساس دارایی و مقام میسنجد، برحذر میدارد و به ما میآموزد که ارزشهای انسانی و اخلاقی را ملاک قضاوت قرار دهیم.