سوره بقره — آیه 18

معانی کلمات:

• صُمّ: جمع «أصمّ»، به معنای کسی که گوشش ناشنواست و نمیشنود.
• بُکْم: جمع «أبکم»، به معنای گنگ و لال، کسی که قدرت سخن گفتن ندارد.
• عُمْی: جمع «أعمی»، به معنای نابینا و کور.
• لا یرجعون: باز نمیگردند و برنمیگردند.

تفسیر آیه:

خداوند متعال در ادامه توصیف منافقان، آنها را با سه وصف زشت و سنگین معرفی میکند: آنها کر هستند، اما نه از آن جهت که گوششان نمیشنود، بلکه از این جهت که گوش دلشان بسته است و حق را نمیشنوند و از شنیدن آن هیچ بهرهای نمیبرند. آنها گنگ هستند، اما نه از آن جهت که زبانشان از کار افتاده، بلکه از آن جهت که زبان به حق نمیگشایند و سخن حق را بر زبان نمیآورند و از گفتن آن عاجز و خودداری میکنند. آنها کور هستند، اما نه از آن جهت که چشمشان نمیبیند، بلکه از آن جهت که چشم بصیرت و بینش دلشان نابیناست و نور هدایت را نمیبینند و راه را از چاه تشخیص نمیدهند. به همین دلیل، آنها هرگز به راه حق و ایمان بازنمیگردند و از گمراهی و ضلالت خود دست برنمیدارند؛ زیرا ابزار هدایت و بازگشت (شنیدن، گفتن و دیدن حق) را از دست دادهاند و در نتیجه، راهی برای نجات و رستگاری ندارند.

فواید و پیامهای آیه:

1. اهمیت حواس باطنی: انسان تنها با چشم و گوش ظاهری هدایت نمیشود، بلکه باید چشم دل و گوش جان او نیز باز باشد تا حق را ببیند و بشنود؛ وگرنه داشتن چشم و گوش ظاهری سودی ندارد.
2. خطر قساوت قلب: کسی که در برابر حق کر و کور و گنگ شود، راه بازگشت به سوی او بسته میشود و این بزرگترین زیان و خسران است.
3. نشانه ایمان واقعی: مؤمن واقعی کسی است که حق را میشنود و میپذیرد، آن را میگوید و به آن عمل میکند و با چشم بصیرت، راه هدایت را میبیند و از آن پیروی میکند.
4. هشدار به منافقان: این آیه هشداری است به همه کسانی که ظاهراً ادعای ایمان دارند اما در باطن از حق رویگردانند که سرانجامشان کوری و کری و گنگی معنوی و محرومیت از رحمت الهی است.
5. رحمت الهی: خداوند با بیان این اوصاف، راه نجات را به بندگان نشان میدهد و آنها را دعوت میکند که از این حالت نجات یابند و به سوی نور ایمان و هدایت بازگردند، که درِ توبه و بازگشت تا زمانی که مرگ فرا نرسیده، باز است.